11. Sınıf Psikoloji · Öğrenme, Bellek, Düşünme
Düşünme
- sembol
- imge
- tasarım
- kavram
- soyutlama
- dil
- içsel konuşma
Düşünme nedir ve dil düşünmeyi nasıl etkiler?
Düşünme, nesne ve durumlar arasındaki bağıntıları kavrama ve bunlardan yararlanarak soyutlama, kavram oluşturma, akıl yürütme ve yargıya varma etkinliğidir. Düşünmenin temel birimleri sembol, imge, kavram ve kategoridir. Sembol, bir nesne, olay ya da kavramın yerine kullanılan işarettir; sararan yaprak sonbaharın doğal, terazi adaletin yapay sembolüdür. İmge, algılanan nesnelerin bilince yansıyan görüntüsüdür ve imgelerin zihinde yeniden canlandırılmasına tasarım denir. Kavram, nesnelerin ortak özelliklerini bir sözcük altında toplayan genel ve soyut tasarımdır; “çiçek” bir kavramdır. Kavramlar her nesneyi tek tek öğrenme yükünden kurtararak bilişsel ekonomi sağlar. Dil düşüncenin ifade aracıdır; düşünmek için dil şart değildir, ama dil için düşünce gerekir. Konuşulan dil algıyı ve düşünce biçimini etkiler: Türkçede hala, teyze, amca ve dayı ayrımı varken İngilizcede yalnız “aunt” ve “uncle” sözcükleri vardır. Wittgenstein dilin etkisini “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır.” sözüyle anlatır.
Düşünme: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, düşünmenin ne olduğunu, temel birimlerini ve dilin düşünmedeki rolünü anlatıyor. Düşünme, nesne ve durumlar arasındaki bağıntıları kavrama ve bunlardan yararlanarak soyutlama, kavram oluşturma, akıl yürütme ve yargıya varma etkinliğidir.
- Sembol: Bir nesne, olay ya da kavramın yerine kullanılan işarettir. Sararan yaprak sonbaharın doğal, terazi adaletin yapay sembolüdür; dil de bir semboller sistemidir.
- İmge: Algılanan nesnelerin bilince yansıyan görüntüsüdür. İmgelerin yeniden zihinde canlandırılmasına tasarım (tasavvur) denir.
- İçsel konuşma: Sözcük ve kavramları zihinden geçirerek düşünmektir. Watson düşünmeyi büyük ölçüde sessiz konuşma olarak görür.
- Kavram: Nesnelerin ortak özelliklerini bir sözcük altında toplayan genel ve soyut tasarımdır; “çiçek” gibi. Kavramlar genelleme ve soyutlamayla oluşur.
- Kategori (soyutlama): Bir özelliği bütünden zihinsel olarak ayırmaktır; Van kedisinin iki farklı renkteki gözünü öne çıkarmak gibi. Kavramlar her nesneyi tek tek öğrenme yükünden kurtararak bilişsel ekonomi sağlar.
- Dil ve düşünce: Dil düşüncenin ifade aracıdır; beden dili, işaret dili ve makine dili de iletişim dilleridir. Düşünmek için dil şart değildir ama dil için düşünce gerekir.
- Dilin etkisi: Konuşulan dil algıyı ve düşünce biçimini etkiler. Türkçede hala, teyze, amca, dayı ayrımı varken İngilizcede yalnız “aunt” ve “uncle” vardır. Wittgenstein: “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır.”
Unutma: Çocuklar kavramları kelimelerden önce öğrenmeye başlar; zamanla kavramsal düşünme sözel düşünmeye dönüşür.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Dört birimi sırala ve örnekle: sembol (trafik işareti), imge (zihnindeki bayrak görüntüsü), kavram (meyve), kategori (beyazlık).
- İmge ile tasarımı ayır: İmge görüntünün kendisi, tasarım onu yeniden canlandırmaktır.
- Kendi dilinden, başka bir dilde tek kelimeyle karşılanmayan iki kavram bul.
Günlük hayattan: Yeni bir odayı nasıl döşeyeceğini düşünürken mobilyaları zihninde yerleştirip denersin. Bu, imgelerle düşünmedir.
Sık yapılan hata: Kavram ile imgeyi karıştırmak. İmge tek bir nesnenin zihindeki görüntüsüdür; kavram ise birçok nesnenin ortak özelliklerini taşıyan soyut bir tasarımdır.
İpucu: “Gözümün önüne getirebiliyor muyum?” sorusu imgeyi, “Tanımlayabiliyor muyum?” sorusu kavramı ayırır.
Derinleş
Kitaptaki akrabalık adları örneğine benzer bir örnek bul: Türkçede ayrı kelimelerle anlatılan ama başka bir dilde tek kelimeyle karşılanan (ya da tersi) bir kavram grubu yaz. Düşün: Wittgenstein’ın “Dilimin sınırları dünyamın sınırlarıdır.” sözü, yeni bir dil öğrenmenin dünyamızı genişletebileceği anlamına gelir mi?
Bu konuda neler var?
- Düşünmenin Temel Birimleri
- Dilin Düşünmedeki Rolü
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Daha önce hiç görmediği bir köpek cinsiyle karşılaşan Can, onun da bir köpek olduğunu hemen anlıyor; her köpek türünü ayrı ayrı öğrenmesi gerekmiyor. Kavramların bu yararı kitapta hangi adla anılır?
- A) Duyusal kayıt
- B) Tasavvur
- C) İçsel konuşma
- D) Ket vurma
- E) Bilişsel ekonomi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilişsel ekonomi
Kavramlar sayesinde her nesneyi tek tek öğrenmek ve hatırlamak zorunda kalmayız; kitap buna bilişsel ekonomi der.
Kolay
2Bir öğretmen tahtaya iki örnek yazıyor: “Sararan yapraklar sonbaharı temsil eder.” ve “Terazi adaleti temsil eder.” Bu iki sembol arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İlki insanların sonradan anlam yüklediği yapay, ikincisi doğada kendiliğinden oluşan doğal bir semboldür.
- B) İkisi de yalnız sözcüklerle ifade edilebildiği için sembol sayılmaz.
- C) İlki bir kavram, ikincisi ise zihinde canlandırılan bir imgedir.
- D) İkisi de doğada kendiliğinden ortaya çıkan ve her kültürde aynı anlama gelen doğal sembollerdir.
- E) İlki doğadaki bir ilişkiye dayanan doğal, ikincisi insanların anlam yüklediği yapay bir semboldür.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İlki doğadaki bir ilişkiye dayanan doğal, ikincisi insanların anlam yüklediği yapay bir semboldür.
Kitapta sararan yapraklar sonbaharın doğal sembolü, terazi ise adaletin yapay sembolü olarak verilir. Yapay sembolde anlamı insanlar belirler.
Kolay
3Yaz tatilinden dönen Ceren'e “deniz” sözcüğü söylendiğinde gözünün önüne hemen tatilde gördüğü masmavi koy geliyor. Ceren'in zihninde beliren bu görüntü düşünmenin hangi temel birimidir?
- A) İmge
- B) Kavram
- C) Yapay sembol
- D) Soyutlama
- E) İçsel konuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İmge
Algılanan nesnelerin bilince yansıyan görüntüsü imgedir; kitapta “bayrak” sözcüğünü duyunca zihinde bayrağın belirmesi örnek verilir.
Kolay
4Deniz, yıllar önce yaz tatillerini geçirdiği köy evini gözlerini kapayınca odalarıyla, avlusuyla göz önüne getirebiliyor. Kitaba göre imgelerin bu biçimde yeniden zihinde canlandırılmasına ne ad verilir?
- A) Duyusal kayıt (bellek)
- B) Soyutlama
- C) Genelleme
- D) Tasarım (tasavvur)
- E) Doğal sembol
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tasarım (tasavvur)
İmgelerin yeniden zihinde canlandırılmasına, göz önüne getirilmesine tasarım (tasavvur) denir. Soyutlama bir özelliği bütünden ayırmaktır.
Kolay
5Küçük Ali elma, kiraz, üzüm ve armut gibi farklı yiyeceklerin ortak özelliklerini fark ediyor ve hepsine “meyve” demeyi öğreniyor. Ali'nin zihninde oluşan “meyve” düşünmenin hangi temel birimidir?
- A) İmge
- B) Doğal sembol
- C) İçsel konuşma
- D) Kavram
- E) Tasarım
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kavram
Nesnelerin ortak özelliklerini bir sözcük altında toplayan genel ve soyut tasarım kavramdır; kitapta “çiçek” örneği verilir.
Kolay
6Hayvanat bahçesine giden öğrenciler, zürafayı öteki hayvanlardan ayırırken zihinlerinde onun uzun boynunu öne çıkarıyor. Bir özelliğin bağlı olduğu bütünden zihinsel olarak ayrılması kitapta hangi kavramla açıklanır?
- A) Kategori (soyutlama)
- B) İçsel konuşma
- C) İmge (hayal)
- D) Tasavvur (tasarım)
- E) Doğal sembol
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kategori (soyutlama)
Kitaba göre kategori (soyutlama), bir özelliği ya da öğeyi bağlı olduğu bütünden düşünce ya da sözle ayırmaktır; Van kedisinin farklı renkli gözleri örnek verilir.
Kolay
7Okuldan çıkan Tolga, sesli konuşmadan içinden “Önce kırtasiyeye uğrayayım, sonra kütüphaneye gideyim, akşam da ödevimi bitireyim.” diye geçiriyor. Tolga'nın bu biçimde düşünmesine ne ad verilir?
- A) İçsel konuşma
- B) Beden dili
- C) Tasavvur
- D) Soyutlama
- E) Doğal sembol
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İçsel konuşma
Sözcük ve kavramları zihinden geçirerek düşünmeye içsel konuşma denir. Beden dili jest ve mimiklerle yapılan iletişimdir.
Kolay
8Telefonla mesajlaşan Nazlı, arkadaşının şakasına yazı yazmak yerine gülen yüz simgesiyle karşılık veriyor. Kitaptaki sınıflamaya göre Nazlı hangi tür dili kullanmıştır?
- A) Makine dili
- B) İşaret dili
- C) İçsel konuşma
- D) Konuşma dili
- E) Beden dili
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İşaret dili
Kitapta trafik levhaları, mors alfabesi ve emojiler işaret dili örnekleri olarak verilir. Beden dili ise gülümseme, kaş çatma gibi bedensel ifadelerdir.
Orta
9Öğretmen sınıfa girdiğinde gürültü yapan öğrencilere bir şey söylemeden kaşlarını çatıp bekliyor; sınıf hemen susuyor. Öğretmenin kullandığı iletişim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İşaret dili
- B) Beden dili
- C) Makine dili
- D) Konuşma dili
- E) İçsel konuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Beden dili
Kitaba göre gülümsemeyle memnuniyeti, kaş çatarak hoşnutsuzluğu ifade etmek beden dilidir. İşaret dili ise levha, mors alfabesi ve emoji gibi sembollerle yapılır.
Orta
10Kitapta “Düşünmek için dilin olması şart değildir ancak dilin olması için düşünmek şarttır.” denir. Aşağıdakilerden hangisi bu yargının ilk bölümünü destekleyen bir gözlemdir?
- A) Yetişkinlerin düşüncelerini başkalarına sözcüklerle aktarması
- B) Farklı dillerde akrabalık adlarının farklı sayıda olması
- C) Çocukların kavramları, adlarını söyleyebilmelerinden önce öğrenmeye başlaması
- D) İnsanların düşüncelerini yazıya dökerek kalıcı hâle getirmesi
- E) Bir dilin dil bilgisi kurallarının yetişkinlerdeki sözel düşünmeyi yönlendirmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çocukların kavramları, adlarını söyleyebilmelerinden önce öğrenmeye başlaması
Kitaba göre çocuklar kavramları kelimeleri kullanmadan önce öğrenmeye başlar; bu, düşünmenin dilden önce var olabildiğini gösterir. Öteki gözlemler dil ile düşünce arasındaki başka ilişkileri anlatır.
Orta
11Türkçe konuşan Ayşe, annesinin kız kardeşine “teyze”, babasının kız kardeşine “hala” diyor. İngilizce konuşan arkadaşı Emily ise ikisine de aynı sözcükle “aunt” diyor ve bu ayrımı günlük konuşmada yapmıyor. Bu örnek kitapta hangi görüşü desteklemek için kullanılır?
- A) Konuşulan dil, kişinin dünyayı algılayışını ve düşünce biçimini etkiler.
- B) İngilizce konuşanlar akrabalık ilişkilerini hiç kavrayamaz.
- C) Bütün dillerde akrabalık adları sayı bakımından birebir aynıdır.
- D) Dil yalnız duyguları aktarmaya yarayan bir araç olup düşünceyle ilgisizdir.
- E) Düşünme yalnız imgelerle gerçekleştiği için dilden etkilenmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Konuşulan dil, kişinin dünyayı algılayışını ve düşünce biçimini etkiler.
Kitapta akrabalık adları örneği, toplumların dünyayı dillerinin izin verdiği ölçüde algıladığını göstermek için verilir. Bu, başka dili konuşanların ilişkiyi hiç kavrayamayacağı anlamına gelmez.
Orta
12Küçük Elif bahçede serçe, güvercin ve kargayı görüyor. Hepsinin tüylü olduğunu, kanatları ve gagaları bulunduğunu fark edip bunlara “kuş” diyor. Elif “kuş” kavramına kitapta anlatılan hangi yolla ulaşmıştır?
- A) Tasavvur
- B) İçsel konuşma
- C) Ket vurma
- D) İşleve takılma
- E) Genelleme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Genelleme
Birçok nesnenin ortak özelliklerini bir araya getirerek daha genel bir kavrama ulaşmak genellemedir. Kitaba göre kavramlara genelleme ve soyutlama yoluyla ulaşılır.
Orta
13Bir harita çizen Emir, lejantta mavi çizgiyle akarsuyu gösteriyor. Haritayı kullanan arkadaşı ise mavi çizgiyi karayolu sanıyor ve yolunu kaybediyor. Bu durum kitaptaki sembollerle ilgili hangi bilgiyle açıklanır?
- A) Semboller düşünmede kullanılmaz, yalnız iletişimde kullanılır.
- B) Semboller yalnız doğada kendiliğinden ortaya çıkan ve herkesçe aynı anlaşılan işaretlerdir.
- C) Semboller zihinde her zaman nesnenin kendisinin yerini tutamaz.
- D) Semboller, anlamları bozulmadan gönderenden alıcıya taşındıklarında değerlerini korur.
- E) Semboller yalnız konuşma dilinde kullanıldığında anlam taşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Semboller, anlamları bozulmadan gönderenden alıcıya taşındıklarında değerlerini korur.
Kitaba göre semboller, konuşandan dinleyene ya da yazandan okuyana anlamları bozulmadan taşındıkları zaman değerlerini korurlar. Anlam farklı yorumlanınca iletişim bozulur.
Orta
14Trafikte gördüğümüz “Dur” levhası, üzerinde yazı olmasa bile biçimi ve rengiyle sürücüye ne yapması gerektiğini anlatabilir. Bu örnek kavramlarla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Sözlü olmayan semboller düşünmede kullanılmaz.
- B) Trafik işaretleri kavram değil, yalnız zihinde beliren birer imgedir.
- C) Bazı kavramlar sözlü olmayan sembollerle gösterilebilir.
- D) Kavramlar yalnız özel isimlerle ifade edilir.
- E) Her kavram ancak bir sözcükle gösterilebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bazı kavramlar sözlü olmayan sembollerle gösterilebilir.
Kitaba göre bütün kavramlar kelimeyle gösterilmez; trafik işaretleri gibi bazı kavramlar sözlü olmayan sembollerle gösterilir.
Orta
15Sabah gökyüzünün kararıp rüzgârın şiddetlendiğini gören Hasan, bunların yağmurun habercisi olabileceğini düşünerek yanına şemsiye alıyor. Hasan'ın bu zihinsel etkinliği psikolojideki hangi düşünme tanımına en uygundur?
- A) Otomatikleşmiş becerileri farkında olmadan tekrar tekrar uygulama
- B) Duyu organlarına gelen uyarıcıları işlemeden birkaç saniye boyunca saklama
- C) Nesne ve durumlar arasındaki bağıntıları kavrayıp bunlardan yararlanarak yargıya varma
- D) Bir bilgiyi daha önce görüp görmediğini seçenekler arasından tanıma
- E) Önceki öğrenmenin yeni bir öğrenmeyi unutturmasına yol açma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Nesne ve durumlar arasındaki bağıntıları kavrayıp bunlardan yararlanarak yargıya varma
Psikolojide düşünme, nesneler ve durumlar arasındaki bağıntıları kavrayıp bunlardan yararlanarak akıl yürütme ve yargıya varma etkinliğidir. Hasan kararan gök ile yağmur arasında bağ kurmuştur.
Orta
16Üç yaşındaki Defne önce kırmızı renkli şeyleri öteki renklerden ayırmayı öğreniyor; birkaç yıl sonra kırmızıyı gözünün önüne getirirken “kırmızı” sözcüğünü de düşünüyor. Kitaba göre Defne'de görülen bu değişim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tasavvurun duyusal belleğe aktarılması
- B) Kavramların yerini doğal sembollerin alması
- C) İçsel konuşmanın beden diline dönüşmesi
- D) Sözel düşünmenin imgelerle düşünmeye dönüşmesi
- E) Kavramsal düşünmenin sözel düşünmeye dönüşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kavramsal düşünmenin sözel düşünmeye dönüşmesi
Kitaba göre çocuklar kavramları kelimelerden önce öğrenir, birkaç yıl içinde kavramların adlarını da bilir; böylece kavramsal düşünme sözel düşünmeye dönüşür.
Zor
17Bir öğrenci aşağıdaki üç örneği düşünmenin temel birimlerine göre sınıflandırıyor: I. Dumanın ateşin varlığını haber vermesi II. Gözleri kapalıyken zihninde annesinin yüzünü görmesi III. Otomobil, otobüs ve kamyonun ortak özelliklerinden oluşan “taşıt” Bu örnekler sırasıyla aşağıdakilerin hangisine karşılık gelir?
- A) Doğal sembol – kavram – imge
- B) Doğal sembol – imge – kavram
- C) Yapay sembol – kavram – imge
- D) Yapay sembol – imge – soyutlama
- E) İmge – doğal sembol – kavram
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğal sembol – imge – kavram
Duman ile ateş arasındaki ilişki doğadan gelir, bu yüzden doğal semboldür; zihinde beliren görüntü imgedir; birçok nesnenin ortak özelliklerini bir sözcükte toplayan “taşıt” ise kavramdır.
Zor
18Kitaba göre J. Watson düşünmenin büyük ölçüde sessiz konuşma olduğunu ileri sürmüştür. Aşağıdaki gözlemlerden hangisi Watson'ın bu görüşünü en çok destekler?
- A) Trafik işaretlerinin yazı olmadan sürücüye anlam iletebilmesi
- B) Bir şey söylemeyi düşünen kişinin dilinde, dudaklarında ve boğazında küçük kas hareketleri görülmesi
- C) Bebeklerin sözcükleri öğrenmeden önce nesneleri birbirinden ayırt edebilmesi
- D) Farklı dillerde aynı akrabalık ilişkisi için farklı sayıda sözcük bulunması
- E) Bir kişinin bir resmi seyrederken renkleri ve biçimleri gözünün önüne getirebilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir şey söylemeyi düşünen kişinin dilinde, dudaklarında ve boğazında küçük kas hareketleri görülmesi
Kitaba göre Watson'a göre içsel konuşma sırasında dilde, dudaklarda ve boğazda bazı kas hareketleri meydana gelir; bu gözlem düşünmenin sessiz konuşma olduğu görüşünü destekler. Öteki gözlemler imge, kavram ve dil–algı ilişkisiyle ilgilidir.
Zor
19Bir sınıfta iki farklı dil konuşan öğrenci, aynı renk kartlarını gruplandırıyor. Dilinde maviyi açık ve koyu tonları için iki ayrı sözcükle adlandıran öğrenci, kartları daha kolay ve hızlı biçimde iki gruba ayırıyor. Bu gözlemden kitaptaki dil–düşünce ilişkisine göre çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İki ayrı sözcük kullanan öğrenci renkleri yanlış algılamaktadır.
- B) Düşünme dilden tamamen bağımsız olduğu için sonuç rastlantısaldır.
- C) Bir dilde ayrı adlandırılan farklar, o dili konuşanlarca daha kolay ayırt edilebilir.
- D) Renkleri ayırt etme yalnız göz sağlığına bağlıdır, konuşulan dilin bunda hiçbir etkisi yoktur.
- E) Dili daha çok sözcük içeren öğrencinin zekâsı daha yüksektir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir dilde ayrı adlandırılan farklar, o dili konuşanlarca daha kolay ayırt edilebilir.
Kitaba göre dil algısal süreçleri etkiler; toplumlar dünyayı dillerinin izin verdiği ölçüde algılar. Ayrı adlandırılan farkın daha kolay ayırt edilmesi bu görüşle uyumludur; zekâ ya da göz sağlığına dair bir sonuç çıkarılamaz.
Zor
20Kavramlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kitaptaki bilgilerle çelişir?
- A) Kavramlara genelleme yoluyla ulaşılabildiği gibi soyutlama yoluyla da ulaşılabilir.
- B) Bazı kavramlar trafik işaretleri gibi sözlü olmayan sembollerle gösterilir.
- C) Kavramlar nesneleri ayırt etmeyi, tanımlamayı ve sınıflamayı kolaylaştırır.
- D) Dildeki her kelime, özel adlar da dâhil olmak üzere, bir kavramdır.
- E) Kavramsal düşünme, her nesneyi tek tek öğrenme yükünü azaltır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dildeki her kelime, özel adlar da dâhil olmak üzere, bir kavramdır.
Kitaba göre dildeki özel isimlerin dışındaki bütün kelimeler birer kavramdır; özel adlar kavram sayılmaz. Öteki yargılar kitapta açıkça yer alır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.