11. Sınıf Psikoloji · Öğrenme, Bellek, Düşünme
Zekâ Türleri
- çoklu zekâ
- Gardner
- sözel zekâ
- görsel-mekânsal zekâ
- duygusal zekâ
- Goleman
- empati
Çoklu zekâ kuramına göre zekâ türleri nelerdir?
Zekâ türleri, Howard Gardner’ın çoklu zekâ kuramına göre sözel-dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-mekânsal, müziksel-ritmik, bedensel, sosyal, içsel, doğacı ve varoluşsal zekâdır. Gardner, zekâyı sabit, doğuştan ve tek bir güç sayan anlayışı eleştirmiş, her insanın farklı zekâlardan oluşan kendine özgü bir birleşimi olduğunu savunmuştur. Sözel zekâ dili etkili kullanma, yazma, konuşma, dinleme ve sözcüklerle espri yapma becerisidir; Tolstoy ve Nasreddin Hoca bu zekâya örnek verilir. Görsel-mekânsal zekâ resim, şekil ve imgelerle düşünme, üç boyutlu algılama ve kolay yön bulmadır; Leonardo da Vinci ve Mimar Sinan bu zekânın örnekleridir. Daniel Goleman’a göre duygusal zekâ kendini harekete geçirebilme, dürtüleri kontrol edip doyumu erteleyebilme, ruh hâlini düzenleyebilme ve empati kurabilme becerisidir. Klasik zekâ testleri daha çok sözel ve matematiksel yetenekleri ölçer, öteki alanlar hakkında bilgi vermez. Her zekâ alanı çaba ve eğitimle gelişebilir.
Zekâ Türleri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, zekâyı tek bir yetenek değil, birçok yetenek alanı olarak gören çoklu zekâ kuramını ve duygusal zekâyı anlatıyor. Bilim insanı, yazar, mimar, ressam ve müzisyenin hangisinin “daha zeki” olduğu sorusu, zekânın farklı biçimlerde ortaya çıktığını gösterir.
- Çoklu zekâ kuramı: Howard Gardner, zekâyı sabit, doğuştan ve tek bir güç sayan anlayışı eleştirdi. Her insanın farklı zekâlardan oluşan kendine özgü bir birleşimi olduğunu savundu.
- Zekâ türleri: Kitaptaki şemaya göre sözel-dilsel, mantıksal-matematiksel, görsel-mekânsal, müziksel-ritmik, bedensel, sosyal (kişiler arası), içsel (kişiye dönük), doğacı ve varoluşsal zekâ sayılır.
- Sözel zekâ: Dili etkili kullanma, yazma, konuşma, dinleme ve sözcüklerle espri yapma becerisidir. Tolstoy ve Nasreddin Hoca örnek verilir.
- Görsel-mekânsal zekâ: Resim, şekil ve imgelerle düşünme, üç boyutlu algılama ve kolay yön bulmadır. Leonardo da Vinci ve Mimar Sinan bu zekâya örnektir.
- Duygusal zekâ (EQ): Daniel Goleman’a göre kendini harekete geçirebilme, dürtüleri kontrol edip doyumu erteleyebilme, ruh hâlini düzenleyebilme ve empati kurabilme becerisidir.
- Duygusal zekânın boyutları: Özbilinç, özyönetim, sosyal bilinç ve ilişki yönetimi.
- Testlerin eleştirisi: Klasik zekâ testleri daha çok sözel ve matematiksel yetenekleri ölçer; öteki alanlar ve yaratıcılık hakkında bilgi vermez.
Unutma: Kendini tek bir zekâ türüyle etiketleme; her zekâ alanı çaba ve eğitimle gelişebilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Çoklu zekâ türlerini listele ve her birine bir meslek eşle: müziksel-besteci, bedensel-sporcu, doğacı-botanikçi.
- Kendinde en güçlü ve en zayıf gördüğün iki zekâ alanını yaz.
- Duygusal zekânın dört boyutunu kendi davranışlarından birer örnekle açıkla.
Günlük hayattan: Matematik formüllerini ezberlemekte zorlanan ama her şeyi şemayla çizince anlayan bir öğrenci, görsel-mekânsal zekâsını kullanarak matematik öğrenebilir.
Sık yapılan hata: Duygusal zekâyı duygusal olmakla karıştırmak. Duygusal zekâ duyguları tanımak ve yönetmektir; her şeye çok üzülmek ya da çabuk duygulanmak değildir.
İpucu: Einstein’a atfedilen sözü hatırla: Bir balığı ağaca tırmanma yeteneğiyle yargılarsan ömrü boyunca kendini aptal sanar.
Derinleş
Kitaptaki futbolcu örneğini incele: Oyuncu koşarken bedensel, sahayı okurken uzamsal, takım arkadaşlarıyla konuşurken sosyal zekâsını kullanır. Sevdiğin bir uğraşı (müzik, oyun, yemek yapmak) seç ve bu uğraşta kullandığın en az üç zekâ türünü örnekle yaz. Düşün: Okullar öğrencilerin farklı zekâ alanlarını yeterince değerlendiriyor mu?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir psikoloji dersinde öğretmen, “Bilim insanı, şair, mimar, ressam ve müzisyenden hangisi daha zekidir?” diye soruyor ve bu sorunun tek bir cevabı olmadığını, her birinin farklı yönden güçlü olabileceğini anlatıyor. Öğretmenin açıklaması hangi kuramın temel düşüncesine dayanır?
- A) Edimsel koşullanma
- B) Ket vurma kuramı
- C) Çoklu zekâ kuramı
- D) Tek boyutlu zekâ anlayışı
- E) Klasik koşullanma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çoklu zekâ kuramı
Gardner'ın çoklu zekâ kuramına göre her bireyin farklı zekâlardan oluşan kendine özgü bir birleşimi vardır. Bu yüzden farklı alanlardaki kişiler tek bir ölçüyle karşılaştırılamaz.
Kolay
2Okul münazara takımındaki Defne, sözcükleri yerinde kullanıyor, dinleyicileri etkileyen konuşmalar yapıyor, karşı tarafı dikkatle dinliyor ve esprileriyle salonu güldürüyor. Defne'nin öne çıkan zekâ alanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Görsel-mekânsal zekâ
- B) Mantıksal-matematiksel zekâ
- C) Sözel-dilsel zekâ
- D) Müziksel-ritmik zekâ
- E) Bedensel zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sözel-dilsel zekâ
Kitaba göre konuşma yapabilme, dinleyebilme, sözcükleri anlamına uygun kullanma ve sözcüklerle espri yapma sözel zekânın özellikleridir.
Kolay
3Haritaya bir kez bakan Kerem, daha önce hiç gitmediği bir şehirde yolunu kolayca buluyor; ders çalışırken de şemalar ve resimler çiziyor. Kerem'in öne çıkan zekâ alanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sözel-dilsel zekâ
- B) Görsel-mekânsal zekâ
- C) İçsel zekâ
- D) Sosyal zekâ
- E) Müziksel-ritmik zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Görsel-mekânsal zekâ
Kitaba göre resim, şekil ve imgelerle düşünme, kolayca yön bulma ve bilgileri görsel sunumlara dönüştürme görsel-mekânsal zekânın özellikleridir.
Kolay
4Kitapta görsel-mekânsal zekâya örnek olarak kervansaraylar, camiler, külliyeler, köprüler ve su yolları yapan bir mimar gösterilir. Bu mimar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Leo Tolstoy
- B) Mimar Sinan
- C) Daniel Goleman
- D) Howard Gardner
- E) Nasreddin Hoca
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mimar Sinan
Kitapta yaptığı kervansaray, cami, külliye, köprü, su yolu ve çeşmelerle bilinen Mimar Sinan görsel-mekânsal zekâya örnek verilir. Tolstoy ve Nasreddin Hoca sözel zekâ örnekleridir.
Kolay
5Çok sevdiği tatlıyı yemek isteyen Barış, “Önce ödevimi bitireyim, sonra yerim.” diyerek isteğini erteliyor ve ödevini tamamlıyor. Goleman'ın tanımına göre Barış'ın bu davranışı hangi beceriyi gösterir?
- A) Sözcükleri anlamına uygun kullanabilme
- B) Dürtüleri kontrol ederek doyumu erteleyebilme
- C) Sayılarla hızlı işlem yapabilme
- D) Üç boyutlu nesneleri zihinde kolayca döndürebilme
- E) Melodileri kolayca tekrar edebilme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dürtüleri kontrol ederek doyumu erteleyebilme
Goleman duygusal zekâyı kendini harekete geçirebilme, dürtüleri kontrol ederek doyumu erteleyebilme, ruh hâlini düzenleyebilme ve empati kurabilme becerisi olarak tanımlar.
Kolay
6Teneffüste sessizce oturan arkadaşının yüzündeki üzüntüyü fark eden Melis, yanına gidip onu dinliyor ve ne hissettiğini anlamaya çalışıyor. Melis'in bu davranışı en çok hangi beceriyle ilgilidir?
- A) Bir müzik parçasının ritmini yakalama
- B) Yön bulmada zihinsel haritalar kullanma
- C) Bedenini ustalıkla kullanarak dengeli hareket etme
- D) Başkalarının duygularını fark edip empati kurma
- E) Mantıksal ilişkileri sayılarla ifade etme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Başkalarının duygularını fark edip empati kurma
Başkalarının duygularını fark edip empati kurmak, Goleman'ın duygusal zekâ tanımındaki becerilerden biridir.
Kolay
7Bir eğitimci, okullarda kullanılan klasik zekâ testlerinin bazı öğrencilerin güçlü yönlerini hiç göstermediğini söylüyor. Kitaba göre klasik zekâ testlerine yöneltilen eleştiri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Daha çok sözel ve matematiksel yetenekleri ölçüp öteki alanlar hakkında bilgi vermemeleri
- B) Yalnız müzik ve resim yeteneğini ölçüp dil ve matematik becerisini tümüyle dışarıda bırakmaları
- C) Bütün zekâ türlerini aynı ağırlıkla ve eksiksiz olarak ölçmeleri
- D) Uygulandıkları her durumda yüzde yüz kesin sonuç vermeleri
- E) Yalnız yaratıcılığı ölçüp akıl yürütmeyi hiç ölçmemeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Daha çok sözel ve matematiksel yetenekleri ölçüp öteki alanlar hakkında bilgi vermemeleri
Kitaba göre IQ testleri daha çok sözel ve matematiksel yetenekleri ölçer, öteki yetenekler hakkında bilgi vermez ve yaratıcılığı ölçmede başarısızdır.
Kolay
8Tarih dersinde zorlanan Ece, konuları zaman çizelgeleri, haritalar ve renkli kavram şemalarıyla çalışmaya başlayınca daha kolay öğrendiğini fark ediyor. Ece'nin bu deneyimi kitaptaki hangi öneriyle uyumludur?
- A) Her öğrenci, zekâ alanı ne olursa olsun, bütün dersleri tek ve aynı yöntemle çalışmak zorundadır.
- B) Zekâ türü öğrenme yöntemini hiçbir biçimde etkilemez.
- C) Zekâ alanlarını keşfeden öğrenci kendine uygun öğrenme teknikleri geliştirebilir.
- D) Görsel malzemeler yalnız resim dersinde kullanılabilir.
- E) Öğrenciler kendilerini tek bir zekâ türüyle sınırlamalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zekâ alanlarını keşfeden öğrenci kendine uygun öğrenme teknikleri geliştirebilir.
Kitaba göre zekâ alanlarımızı keşfedersek bazı dersleri neden zor öğrendiğimizi anlar ve kendimize uygun öğrenme teknikleri geliştirebiliriz; görsel zekâlı öğrencinin resim ve şekillerle çalışması buna örnektir.
Orta
9Bir futbolcu maç sırasında sahadaki boşlukları, takım arkadaşlarının ve rakiplerin yerlerini düşünerek pas veriyor. Kitaba göre futbolcu bu sırada en çok hangi zekâ alanını kullanmaktadır?
- A) Müziksel-ritmik zekâ
- B) Sözel-dilsel zekâ
- C) Görsel-mekânsal (uzamsal) zekâ
- D) Mantıksal-matematiksel zekâ
- E) İçsel (öze dönük) zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Görsel-mekânsal (uzamsal) zekâ
Kitapta futbolcunun sahayı ve öteki oyuncuların pozisyonlarını düşünürken uzamsal zekâyı kullandığı belirtilir. Dil ve sosyal zekâyı kuralları öğrenip paylaşırken, öze dönük zekâyı kendini değerlendirirken kullanır.
Orta
10Maçtan sonra soyunma odasında tek başına oturan bir futbolcu, maçtaki hatalarını ve güçlü yanlarını düşünüp kendini değerlendiriyor. Kitaba göre futbolcu bu sırada hangi zekâ alanını kullanmaktadır?
- A) İçsel (öze dönük) zekâ
- B) Bedensel (kinestetik) zekâ
- C) Mantıksal-matematiksel zekâ
- D) Sözel-dilsel zekâ
- E) Görsel-mekânsal zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İçsel (öze dönük) zekâ
Kitapta futbolcunun kendini değerlendirirken öze dönük (içsel) zekâyı kullandığı belirtilir. Koşarken ve vururken kullandığı ise bedensel zekâdır.
Orta
11Howard Gardner, çoklu zekâ kuramını geliştirirken geleneksel zekâ anlayışını şiddetle eleştirmiştir. Kitaba göre Gardner'ın eleştirdiği anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Her bireyin farklı zekâ birleşimlerine sahip olduğunu savunan anlayış
- B) Zekâyı sayısal ve sözel alanlarla sınırlamayan anlayış
- C) Her zekânın gelişiminin hafıza, dikkat ve algı açısından kendi içinde değerlendirilmesini öneren anlayış
- D) Zekâyı sabit, doğuştan, değiştirilemez ve tekil bir zihinsel güç olarak gören anlayış
- E) Zekâ alanlarının eğitimle gelişebileceğini kabul eden anlayış
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Zekâyı sabit, doğuştan, değiştirilemez ve tekil bir zihinsel güç olarak gören anlayış
Kitaba göre Gardner zekâyı sabit, doğuştan, asla değiştirilemeyen, gerçek hayattan soyutlanarak ölçülebilen ve tekil bir güç sayan geleneksel anlayışı eleştirmiştir. Öteki seçenekler kendi kuramının görüşleridir.
Orta
12Sınav sabahı midesinin düğümlendiğini fark eden Elçin, kendi kendine “Şu anda kaygılıyım, çünkü bu sınav benim için önemli.” diyor. Elçin'in bu farkındalığı duygusal zekânın hangi boyutuna örnektir?
- A) Özbilinç
- B) İlişki yönetimi
- C) Sosyal bilinç
- D) Mantıksal zekâ
- E) Bedensel zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Özbilinç
Kişinin kendi iç dünyasında olup bitenin, kendi duygularının farkında olması özbilinçtir. Sosyal bilinç başkalarının duygularını, ilişki yönetimi ise başkalarıyla ilişkileri yürütmeyi kapsar.
Orta
13Arkadaşının haksız bir sözüne çok öfkelenen Okan, hemen karşılık vermek yerine derin bir nefes alıp sakinleşiyor ve konuşmayı daha sonra yapmaya karar veriyor. Okan'ın bu davranışı duygusal zekânın hangi boyutuyla en çok ilgilidir?
- A) Sözel-dilsel zekâ
- B) Görsel-mekânsal zekâ
- C) Sosyal bilinç
- D) Özyönetim
- E) Varoluşsal zekâ
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Özyönetim
Kendi duygularını ve dürtülerini düzenleyip yönetebilmek özyönetimdir. Okan öfkesini fark edip denetlemiştir.
Orta
14Sınıf temsilcisi Aylin, proje grubunda tartışan iki arkadaşını bir araya getiriyor, iki tarafı da dinletiyor ve ortak bir çözümde uzlaşmalarını sağlıyor. Aylin'in bu davranışı duygusal zekânın hangi boyutuna örnektir?
- A) Doğacı zekâ
- B) Özbilinç
- C) Mantıksal zekâ
- D) Özyönetim
- E) İlişki yönetimi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İlişki yönetimi
Başkalarıyla ilişkileri başarıyla yürütmek, çatışmaları çözmek ilişki yönetimidir. Özbilinç ve özyönetim kişinin kendi duygularıyla ilgilidir.
Orta
15Yeni katıldığı bir toplantıda Murat, konuşmalardan ve yüz ifadelerinden grubun gergin olduğunu hemen fark ediyor. Murat'ın bu farkındalığı duygusal zekânın hangi boyutuyla en çok ilgilidir?
- A) Özbilinç
- B) Mantıksal zekâ
- C) Görsel-mekânsal zekâ
- D) Özyönetim
- E) Sosyal bilinç
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal bilinç
Başkalarının duygularını ve grubun havasını fark etmek sosyal bilinçtir. Özbilinç ise kişinin kendi duygularının farkında olmasıdır.
Orta
16Bir müzik öğretmeni, sınıfındaki bir öğrencinin müzik yeteneğini değerlendirirken onun matematik notlarına bakıyor ve “Matematiği zayıf, müzikte de başarılı olamaz.” diyor. Çoklu zekâ kuramına göre öğretmenin yanılgısı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Her zekânın gelişiminin kendi içinde değerlendirilmesi gerektiğini göz ardı etmesi
- B) Öğrencinin müzik yeteneğini değerlendirmeye hiç almaması
- C) Öğrencinin zekâsını görsel-mekânsal alanda ölçmesi
- D) Müzik yeteneğinin yalnız matematik notlarıyla doğru biçimde ölçülebileceğini fark etmesi
- E) Öğrencinin zekâ türlerinin birbirinden tamamen bağımsız olduğunu kabul etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Her zekânın gelişiminin kendi içinde değerlendirilmesi gerektiğini göz ardı etmesi
Çoklu zekâ kuramına göre her zekânın hafıza, dikkat, algı ve problem çözme açısından farklı bir sistemi vardır; bu yüzden her zekânın gelişimi kendi içinde değerlendirilmelidir.
Zor
17Bir aşçı, yeni bir yemek tarifi geliştirirken malzeme oranlarını hesaplıyor, tabağın görünüşünü zihninde canlandırıyor, ekibine ne yapacaklarını açıkça anlatıyor ve misafirlerin tepkilerini fark ediyor. Kitaptaki bilgilere göre bu örnekten çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Zekâ türleri arasında hiçbir ilişki olmadığı için her biri ayrı bir kişide bulunur.
- B) Bir kişi bir etkinlikte yalnız tek bir zekâ türünü kullanabilir; ötekiler o sırada devre dışı kalır.
- C) Aşçılık yalnız bedensel zekâ gerektiren, öteki zekâlarla ilgisi olmayan bir meslektir.
- D) Bir mesleği başarıyla yapmak için duygusal zekânın hiçbir önemi yoktur.
- E) Zekânın farklı boyutları birbirinden çok ayrı yapılar değildir; bir etkinlikte birlikte kullanılabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Zekânın farklı boyutları birbirinden çok ayrı yapılar değildir; bir etkinlikte birlikte kullanılabilir.
Kitaba göre zekânın farklı boyutları birbirinden çok ayrı yapılar değildir; futbolcu örneğindeki gibi bir kişi aynı etkinlikte bedensel, uzamsal, dil, sosyal ve içsel zekâyı birlikte kullanabilir. Aşçı da hesap, imgeleme, anlatım ve empatiyi birlikte kullanmıştır.
Zor
18Öğrenci Cem, “Ben sözelciyim, matematik bana göre değil; o yüzden matematiğe hiç çalışmayacağım.” diyor. Kitaptaki bilgilere göre Cem'e verilecek en uygun karşılık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sözel zekâsı güçlü olan biri matematik konularını hiçbir biçimde öğrenemez.
- B) Zekâ türleri doğuştan belirlenip yaşam boyu değişmediği için çaba boşunadır.
- C) Haklısın, her insan yalnız tek bir zekâ türüne sahiptir ve öteki alanlar gelişmez.
- D) Kendini tek bir zekâ türüyle etiketlememeli, geliştirmek istediği alanlar için çaba göstermelidir.
- E) Matematik yalnız zekâ testiyle ölçülebildiği için derse çalışmak gereksizdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kendini tek bir zekâ türüyle etiketlememeli, geliştirmek istediği alanlar için çaba göstermelidir.
Kitaba göre öğrenciler zekâ potansiyellerini geniş bir bakışla düşünmeli, kendilerini tek bir zekâ türüyle etiketleyip sınıflandırmamalı ve gelişmesini istedikleri zekâ alanları için çaba harcamalıdır.
Zor
19Kitaba göre Daniel Goleman duygusal zekâ kavramını, IQ'su yüksek olduğu hâlde hayatta başarısız olan kişilerin durumundan hareketle ortaya atmıştır. Bu bilgiden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilişsel zekâsı yüksek olan herkes yaşamda her zaman başarılı olur.
- B) Hayattaki başarıyı açıklamak için bilişsel zekâ tek başına yeterli değildir.
- C) IQ'su yüksek kişilerin duygusal zekâsı her zaman düşüktür.
- D) Duygusal zekâ yalnız çocukluk döneminde önem taşır.
- E) Duygusal zekâ yalnız zekâ testlerinde ölçülen sözel yeteneklerden oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hayattaki başarıyı açıklamak için bilişsel zekâ tek başına yeterli değildir.
Goleman'ın çıkış noktası, yüksek IQ'nun hayatta başarıyı tek başına açıklamadığıdır. Bu, yüksek IQ'lu kişilerin duygusal zekâsının her zaman düşük olduğu anlamına gelmez.
Zor
20Duygusal zekâ ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kitaptaki bilgilere göre söylenemez?
- A) Goleman'a göre duygusal zekâ, kişinin zekâ potansiyelini nasıl açığa çıkaracağını gösteren bir yetenektir.
- B) Duygusal zekâ yoksunluğu aile yaşamından mesleki başarıya kadar birçok alanda olumsuz sonuç doğurabilir.
- C) Duygusal zekânın boyutları arasında özbilinç, özyönetim, sosyal bilinç ve ilişki yönetimi sayılır.
- D) Zorluklara karşın yoluna devam edebilmek yüksek duygusal zekânın göstergelerindendir.
- E) Duygusal zekâ yalnız başkalarının duygularını fark etmekten ibaret olup kişinin kendi duygularıyla ilgisi yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duygusal zekâ yalnız başkalarının duygularını fark etmekten ibaret olup kişinin kendi duygularıyla ilgisi yoktur.
Kitaba göre duygusal zekâ özbilinç ve özyönetim gibi kişinin kendi duygularıyla ilgili boyutları da kapsar; yalnız başkalarının duygularını fark etmekten ibaret değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.