11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri
Algıyı Etkileyen Faktörler
- algıda bütünlük
- şekil-zemin
- gruplama
- algıda seçicilik
- hazırlayıcı kurulum
- telkin
- illüzyon
Algıyı etkileyen faktörler nelerdir?
Algıyı etkileyen faktörler dikkat, hazırlayıcı kurulum, ortam, telkin, kültür, ön yargılar, duygular ve geçmiş yaşantılardır. Organizma algılamaya hazır olduğu uyaranı algılar; aynı gezide jeolog taşları, kuş meraklısı kuşları fark eder. Algıda bütünlük, uyarıcıların anlamlı bütünler hâlinde algılanmasıdır; bir yüz göz ve burun olarak değil, Mehmet ya da Elif olarak görülür. Odaklanılan kısım şekil, geri kalan zemindir; gruplama ise yakınlık, benzerlik, devamlılık ve tamamlama ilkelerine göre olur. Algıda seçicilik, bütün uyarıcıların değil bazılarının seçilmesidir. Uyarıcının şiddeti, yeniliği, tekrarı, hareketi ve zıtlığı dış etkenler; ilgi, meslek, beklenti, güdü ve ihtiyaç iç etkenlerdir. Su dolu bardaktaki kaşığın kırık görünmesi herkeste aynı olan fiziksel illüzyona, yılandan korkan birinin hortumu yılan sanması kişiden kişiye değişen psikolojik illüzyona örnektir. İllüzyonda gerçek bir uyarıcı vardır, ancak uyarıcı yanlış yorumlanır.
Algıyı Etkileyen Faktörler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, aynı uyarıcının neden farklı algılandığını, algıda bütünlüğü, seçiciliği ve yanılsamaları anlatıyor. Algıyı dikkat, hazırlayıcı kurulum, ortam, telkin, kültür, ön yargılar, duygular ve geçmiş yaşantılar etkiler.
- Hazırlayıcı kurulum ve telkin: Organizma algılamaya hazır olduğu uyaranı algılar; jeolog taşları, kuş meraklısı kuşları görür. Su dolu şişenin parfüm olduğu söylenince insanlar koku alabilir.
- Algıda bütünlük: Uyarıcılar anlamlı bütünler hâlinde algılanır; bir yüzü göz, burun diye değil Mehmet ya da Elif olarak görürüz.
- Şekil-zemin: Odaklanılan şekil, gerisi zemindir. Vazo-yüz resminde şekil ile zemin yer değiştirince farklı görüntü çıkar.
- Gruplama ilkeleri: Yakınlık, benzerlik, devamlılık (süreklilik) ve tamamlama.
- Algıda seçicilik: Bütün uyarıcıları değil bazılarını seçeriz. Dış etkenler uyarıcının şiddeti, yeniliği, tekrarı, hareketi ve zıtlığıdır. İç etkenler ilgi, meslek, beklenti, güdü ve ihtiyaçtır.
- Fiziksel illüzyon: Uyarıcıdan ve ortamdan kaynaklanır, herkeste aynıdır; su dolu bardaktaki kaşığın kırık görünmesi gibi.
- Psikolojik illüzyon: Kişinin korku, istek ve yaşantılarından doğar, herkeste farklıdır; yılandan korkanın hortumu yılan sanması gibi.
Unutma: İllüzyonda gerçek bir uyarıcı vardır ama yanlış yorumlanır; uyarıcı yokken algılamak ise illüzyon değildir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Hata
Kitapta (s. 68):
Stroop testinin altında “Sağ-sol çakışması: Sağ beyniniz renkleri söylemeyi dener fakat sol beyniniz kelimeleri söylemekte ısrar eder.” yazıyor.Doğrusu: Stroop etkisi, otomatikleşmiş okuma ile rengi adlandırma görevi arasındaki çatışmadan doğar. Sağ ve sol beyin yarıküresinin çekişmesiyle açıklanmaz; bu açıklama bilimsel değildir.
Önce temeli pekiştir
- Algıyı etkileyen etkenleri “uyarıcıdan gelen” ve “algılayandan gelen” diye ikiye ayır.
- Dört gruplama ilkesini birer çizimle göster: yan yana noktalar, aynı renkli kareler, kesik bir çizgi, tamamlanmamış bir daire.
- İllüzyonları sına: Herkes aynı yanılgıya düşüyorsa fiziksel, kişiye göre değişiyorsa psikolojik.
Günlük hayattan: Yeni bir telefon almayı düşündüğünde sokakta herkesin elinde o modeli görmeye başlarsın. Bu, ilgi ve beklentinin algıda seçiciliği nasıl yönettiğini gösterir.
Sık yapılan hata: Kitaptaki renk-kelime testinin “sağ beyin renkleri, sol beyin kelimeleri söyler” diye açıklanması fazla basittir. Bu testteki zorluk, okumanın otomatik olması ve dikkatin iki bilgi arasında çatışmasıyla açıklanır.
İpucu: Reklamcıları düşün: Parlak, hareketli, sık tekrar eden ve zıt renkli reklamlar dikkatin dış etkenlerini kullanır.
Derinleş
Kitaptaki boğa güreşi örneğini oku: Aynı gösteride bir İspanyol matadorun cesaretini, bir İsveçli hayvanın acısını algılar. Kendi kültüründen, iki farklı insanın aynı olayı farklı algıladığı bir örnek bul ve hangi etkenin rol oynadığını yaz. Düşün: Algılarımızın yanılabileceğini bilmek bizi daha hoşgörülü yapar mı?
Bu konuda neler var?
- Algıda Bütünlük
- Algıda Seçicilik
- Algı Yanılsamaları
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Aşağıdakilerden hangisi fiziksel illüzyona örnektir?
- A) Kalabalıkta söylenen kendi adını hemen fark etmek
- B) Havuza sokulan bir sopanın su yüzeyinde kırık gibi görünmesi
- C) Eksik çizilmiş bir çemberi tam bir çember görmek
- D) Karanlıkta askıdaki ceketi bir an için gerçek bir insan sanmak
- E) Aç bir öğrencinin bulutları yiyeceklere benzetmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Havuza sokulan bir sopanın su yüzeyinde kırık gibi görünmesi
Fiziksel illüzyon uyarıcının ve ortamın özelliklerinden kaynaklanır, herkeste aynı yanılgıyı doğurur; sudaki sopanın kırık görünmesi buna örnektir. Ceketi insan sanmak korkuya bağlı psikolojik illüzyondur; öteki şıklar ihtiyaç, seçicilik ve tamamlamayla ilgilidir.
Kolay
2Bir kozmetik mağazasında satış görevlisi, içinde yalnız su bulunan bir sprey şişesini havaya sıkıyor ve müşterilere “Yeni ürünümüzün hafif bir lavanta kokusu var.” diyor. Müşterilerden birkaçı lavanta kokusu aldığını söylüyor. Müşterilerin algısını etkileyen faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tamamlama
- B) Yenilik
- C) Benzerlik
- D) Telkin
- E) Meslek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Telkin
Satış görevlisinin sözleri müşterileri belli bir düşünceye yöneltmiş, su damlacıkları koku olarak algılanmıştır; bu telkindir. Uyarıcıda yeni ya da benzer bir özellik yoktur, meslek de rol oynamamaktadır.
Kolay
3Bir düğün töreninde gelinin beyaz giysisini gören iki konuktan biri bunu sevinç ve mutlulukla ilişkilendiriyor. Beyaz rengin yas giysisi olarak kullanıldığı bir kültürde yetişen öteki konuk ise aynı giysiyi yadırgıyor. Konukların aynı uyarıcıyı farklı algılamasına yol açan faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uyarıcının tekrarı
- B) Hazırlayıcı kurulum
- C) Şekil-zemin algısı
- D) Fiziksel illüzyon
- E) Sosyal çevre (kültür)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sosyal çevre (kültür)
Bireyin yetiştiği fiziksel ve sosyal çevre, yani kültürel koşullar algıyı etkiler. Uyarıcı aynıdır ve yanlış yorumlanmamaktadır; fark konukların kültürel geçmişinden gelir.
Kolay
4Telefonda konuşan Arda, karşı taraftaki kişinin sesini ses tonu, vurgu ve konuşma hızı diye ayrı ayrı değil, doğrudan “ablamın sesi” olarak tanıyor. Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Algıda bütünlük
- B) Hazırlayıcı kurulum
- C) Algıda seçicilik
- D) Psikolojik illüzyon
- E) Uyarıcının yeniliği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Algıda bütünlük
Algıda bütünlükte duyumlar anlamlı bir kalıba sokulur ve bütün, parçalardan önce gelir. Arda ses özelliklerini tek tek değil, tanıdık bir bütün olarak algılamaktadır.
Kolay
5Kalabalık bir kafede arkadaşıyla konuşan Ece, arkadaşının sözlerini net olarak duyarken çevredeki öteki konuşmaları belirsiz bir uğultu gibi algılıyor. Ece'nin algısında arkadaşının sesi ile çevredeki uğultu sırasıyla nasıl adlandırılır?
- A) Şekil ve zemin
- B) Telkin ve beklenti
- C) Duyum ve algı
- D) İllüzyon ve duyum
- E) Zemin ve şekil
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şekil ve zemin
Odaklanılan ve net algılanan uyarıcı şekil (figür), geride kalan belirsiz uyarıcılar zemindir (fon). Arkadaşın sesi şekil, uğultu zemindir; sıralamayı ters veren şık bu yüzden yanlıştır.
Kolay
6Bir sınıf panosuna asılan on fotoğraftan beşi panonun sol köşesinde, öteki beşi sağ köşesinde birbirine bitişik olarak dizilmiştir. Panoya bakanlar fotoğrafları iki ayrı küme olarak görüyor. Bu algı hangi gruplama ilkesiyle açıklanır?
- A) Zıtlık
- B) Devamlılık
- C) Yakınlık
- D) Tamamlama
- E) Benzerlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yakınlık
Mekânda birbirine yakın duran nesneler birlikte algılanır; bu yakınlık ilkesidir. Fotoğrafların birbirine benzemesi değil, aralarındaki uzaklık iki küme algısını doğurmuştur.
Kolay
7Bir futbol maçını tribünden izleyen seyirciler, sahadaki yirmi iki oyuncuyu formalarının rengine göre hemen iki takım olarak algılıyor. Bu algı hangi gruplama ilkesiyle açıklanır?
- A) Tamamlama
- B) Devamlılık
- C) Telkin
- D) Yakınlık
- E) Benzerlik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Benzerlik
Renk, büyüklük ve şekil bakımından benzeyen nesneler aynı örüntünün parçası olarak algılanır. Oyuncular sahada karışık dursa da aynı renkli formalar onları bir grup yapar; bu benzerlik ilkesidir.
Kolay
8Bir bulmacada bazı harfleri silinmiş “K_T_P” yazısını gören Defne, yazıyı bir an bile duraksamadan “KİTAP” olarak okuyor. Defne'nin algısı aşağıdaki ilkelerden hangisiyle açıklanır?
- A) Hareket
- B) Zıtlık
- C) Benzerlik
- D) Tamamlama
- E) Yakınlık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tamamlama
Zihin eski bilgi ve benzerliklere dayanarak uyarıcıdaki eksikleri anlamlı bir bütün oluşturacak biçimde tamamlar. Eksik harfler zihinde doldurulduğu için bu tamamlama ilkesidir.
Orta
9Aşağıdaki durumların hangisinde algıda seçiciliği belirleyen faktör, uyarıcının değil algılayan kişinin bir özelliğidir?
- A) Sınıfta aniden çalan yüksek sesli alarmın herkesin dikkatini çekmesi
- B) Bir aşçının yemekteki baharatı misafirlerden önce fark etmesi
- C) Gökyüzünde kayan bir yıldızın hemen dikkat çekmesi
- D) Beyaz duvardaki siyah bir lekenin hemen görülmesi
- E) Vitrindeki alışılmadık bir lambanın göze çarpması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir aşçının yemekteki baharatı misafirlerden önce fark etmesi
Aşçının baharatı önce fark etmesi mesleğine, yani algılayanın özelliğine bağlı bir iç faktördür. Öteki şıklar hareket, zıtlık, şiddet ve yenilik gibi uyarıcıya ait dış faktörlerdir.
Orta
10Bir belediye, gece kazaların arttığı bir yaya geçidinin sürücülerce daha kolay fark edilmesi için iki düzenleme yapıyor: Geçidin başına çok güçlü projektörler koyuyor ve geçidi koyu renkli asfaltın üzerine parlak beyaz çizgilerle boyuyor. Bu düzenlemeler algıda seçiciliği etkileyen hangi dış faktörlere dayanır?
- A) Yenilik ve ilgi
- B) Benzerlik ve telkin
- C) Hareket ve meslek
- D) Şiddet ve zıtlık
- E) Tekrar ve beklenti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şiddet ve zıtlık
Güçlü ışık uyarıcının şiddetini artırır; koyu zemin üzerindeki beyaz çizgi zıtlık oluşturur. İlgi, beklenti ve meslek algılayana ait iç faktörlerdir; benzerlik ise bir gruplama ilkesidir.
Orta
11Bir resim yarışmasında jüri üyeleri eserleri önce yapanların adı gizli olarak puanlıyor. İkinci turda eserlerin yanına öğrencilerin adı ve okulu yazılıyor. Bazı jüri üyelerinin bu kez tanınmış okulların öğrencilerine belirgin biçimde daha yüksek puan verdiği görülüyor. Puanlardaki değişim algıyı etkileyen hangi faktörle açıklanır?
- A) Uyarıcının tekrarlanması
- B) Fiziksel illüzyon
- C) Zihinsel tutum ve ön yargılar
- D) Uyarıcının şiddeti ve büyüklüğü
- E) Gruplamada benzerlik ilkesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Zihinsel tutum ve ön yargılar
Eserler aynı kaldığı hâlde okul bilgisi eklenince değerlendirme değişmiştir; bu, zihinsel tutum ve ön yargıların algıyı belirlediğini gösterir. Uyarıcının şiddeti ya da tekrarı değişmemiştir.
Orta
12Elinde düdük tutan, renkli yelek giymiş bir kişi spor salonunda hakem olarak, işlek bir kavşakta ise trafik görevlisi olarak algılanıyor. Bu durum algıyı etkileyen faktörlerden hangisine örnektir?
- A) Telkin
- B) Fiziksel illüzyon
- C) Ortam
- D) Yenilik
- E) Tamamlama
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ortam
Aynı uyarıcı bulunduğu yere göre farklı anlam kazanır; ders kitabındaki “ortam” faktörü budur. Kimse kişiyi bir düşünceye ikna etmediği için telkin, uyarıcı alışılmadık olmadığı için yenilik söz konusu değildir.
Orta
13Bir mağaza vitrin düzenlemesinde şunları yapıyor: I. Ürünü yavaşça dönen bir platformun üzerine koyuyor. II. Açık renkli ürünü koyu renkli bir fonun önüne yerleştiriyor. III. Aynı kısa tanıtım anonsunu gün boyunca saat başı yayımlıyor. Bu uygulamalar algıda seçiciliği etkileyen hangi dış faktörlere sırasıyla dayanır?
- A) Tekrar, zıtlık, hareket
- B) Hareket, zıtlık, tekrar
- C) Şiddet, yenilik, beklenti
- D) Hareket, benzerlik, yakınlık
- E) Yenilik, şiddet, tekrar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hareket, zıtlık, tekrar
Dönen ürün hareket eden uyarıcı, koyu fon önündeki açık ürün zıt uyarıcı, saat başı yinelenen anons tekrar eden uyarıcıdır. Benzerlik ve yakınlık gruplama ilkeleri, beklenti ise iç faktördür.
Orta
14Müzede daha önce hiç görmediği eski bir mutfak aletine bakan Elif, aletin ne işe yaradığını anlamakta zorlanıyor. Aynı aleti gençliğinde köyde kullanmış olan büyükannesi ise onu ilk bakışta tanıyor. İkisinin algısı arasındaki farkı açıklayan faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Telkin
- B) Uyarıcının zıtlığı
- C) Şekil-zemin algısı
- D) Fiziksel illüzyon
- E) Geçmiş yaşantılar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Geçmiş yaşantılar
Ders kitabına göre bir şeyin ne olduğunu önceden bilmeyen kişi onu anlamlandırmakta güçlük çeker; geçmiş deneyim ve bilgiler algıyı etkiler. Uyarıcı ikisi için de aynıdır, fark yaşantılardan gelir.
Orta
15Kamp yapan iki arkadaştan Murat, gece çadırın yanındaki kıvrık bir dalı yılan sanarak korkuyor; Emre ise dalı dal olarak görüyor. Ertesi gün öğle sıcağında ikisi de uzaktaki asfaltın ıslakmış gibi parladığını görüyor. Bu iki yanılsamayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) İlki herkeste aynı, ikincisi kişiden kişiye farklı biçimde görülür.
- B) İlki kişinin korkusundan, ikincisi ortam koşullarından kaynaklanır.
- C) İlki fiziksel illüzyon, ikincisi ise psikolojik illüzyondur.
- D) İkisi de ortada hiçbir uyarıcı yokken ortaya çıkan algılardır.
- E) İkisi de kişinin geçmiş yaşantısından doğan yanılsamalardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlki kişinin korkusundan, ikincisi ortam koşullarından kaynaklanır.
Dalı yalnız Murat'ın yılan sanması korkuya bağlı psikolojik illüzyondur; asfaltın ikisine de ıslak görünmesi ortamdan kaynaklanan, herkeste aynı olan fiziksel illüzyondur. İki durumda da gerçek bir uyarıcı vardır.
Orta
16Uzun bir yürüyüşten sonra çok susayan Selin, yol kenarında güneşte parlayan her cam parçasını bir an su birikintisi sanıyor. Selin'in algısını etkileyen faktör aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Güdü ve ihtiyaçlar
- B) Meslek
- C) Uyarıcının yeniliği
- D) Kültürel çevre
- E) Algıda bütünlük
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güdü ve ihtiyaçlar
Ders kitabına göre aç olan birinin şekilleri yiyeceğe, susuz olanın suya benzetmesi gibi ihtiyaç ve güdüler algıyı etkiler. Selin'in susuzluğu parlak yüzeyleri suya benzetmesine yol açmıştır.
Zor
17Bir öğrenci psikoloji ödevinde üç durum yazıyor: I. Karanlık odada askıda duran bornozu bir an bir insan sanmak II. Odada hiçbir ses yokken birinin adını seslendiğini duymak III. Uzaktaki tren raylarını birleşiyormuş gibi görmek Bu durumlardan hangileri illüzyon (yanılsama) tanımına uyar?
- A) II ve III
- B) Yalnız I
- C) Yalnız II
- D) I ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve III
İllüzyon, gerçekte var olan bir uyarıcının olduğundan farklı algılanmasıdır. I'de bornoz, III'te raylar gerçek uyarıcıdır; II'de ortada bir ses olmadığı için bu durum illüzyon değildir.
Zor
18Bir trafik güvenliği kampanyası hazırlayan ekip iki öneriyi tartışıyor: Birinci öneri: Uyarı tabelalarını daha büyük ve daha parlak yapmak. İkinci öneri: Sürücü kurslarında motosikletlerin yolda sık karşılaşılan araçlar olduğunu vurgulayarak sürücülerin motosiklet görmeyi beklemesini sağlamak. Bu önerilerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Birincisi algılayanın ilgisine, ikincisi uyarıcının yeniliğine dayanır.
- B) İkisi de sürücülerin algı yanılsamalarını gidermeyi amaçlar.
- C) Birincisi telkine, ikincisi algıda bütünlük ilkesine dayanır.
- D) İkisi de yalnızca uyarıcının özelliklerini değiştirmeyi amaçlar.
- E) Birincisi uyarıcının özelliğine, ikincisi algılayanın beklentisine dayanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Birincisi uyarıcının özelliğine, ikincisi algılayanın beklentisine dayanır.
Tabelayı büyütüp parlatmak uyarıcının şiddet ve büyüklüğünü artıran dış faktördür. Sürücülerin motosiklet görmeyi beklemesini sağlamak ise algılayanın beklentisine, yani iç faktöre dayanır.
Zor
19Kalabalık bir otobüs durağında bekleyen Zeynep, çevresindeki onlarca konuşma arasında yalnız kendi adının geçtiği cümleyi fark ediyor. Bir süre sonra yanından geçen ambulansın yüksek sesli sireni de dikkatini çekiyor. Bu iki durumla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Adın fark edilmesi uyarıcının yeniliğine, siren kişinin ilgisine bağlıdır.
- B) İkisi de Zeynep'in korkusundan doğan psikolojik illüzyonlardır.
- C) Adın fark edilmesi algılayana, sirenin fark edilmesi uyarıcıya bağlı bir faktörle açıklanır.
- D) İkisi de uyarıcının şiddetinden kaynaklanan dış faktörlerle açıklanır.
- E) Adın fark edilmesi algıda tamamlama, sirenin fark edilmesi ise algıda benzerlik ilkesine örnektir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Adın fark edilmesi algılayana, sirenin fark edilmesi uyarıcıya bağlı bir faktörle açıklanır.
Kendi adı Zeynep için önemli bir uyarıcıdır; onu seçmesi algılayanın özelliğine bağlıdır. Sirenin dikkat çekmesi ise sesin şiddetinden, yani uyarıcıya ait bir dış faktörden kaynaklanır.
Zor
20Bir öğretmen tahtaya birbirine değmeyen iki küçük nokta ile altlarına kısa, kıvrık bir çizgi çiziyor. Öğrencilerin hepsi tahtada “gülen bir yüz” gördüğünü söylüyor. Öğrencilerin algısıyla ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
- A) Ayrı parçalar anlamlı bir bütün olarak örgütlenmiş, bütün parçadan önce gelmiştir.
- B) Öğretmenin telkini olmadan bu algının oluşması mümkün değildir.
- C) Öğrenciler yalnız duyum yaşamış, uyarıcıyı anlamlandırmamıştır.
- D) Uyarıcı herkese farklı göründüğü için bu bir psikolojik illüzyondur.
- E) Noktalar ile çizgi zıt renkte olduğu için yalnız dikkat süreci işlemiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ayrı parçalar anlamlı bir bütün olarak örgütlenmiş, bütün parçadan önce gelmiştir.
Öğrenciler noktaları ve çizgiyi tek tek değil anlamlı bir bütün olarak algılamıştır; algıda bütünlükte bütün parçadan önce gelir. Herkes aynı biçimde algıladığı için psikolojik illüzyon yoktur; öğretmen bir şey söylemediği için telkin de yoktur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.