11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri
Duygu ve Türleri
- duygu
- heyecan
- genel uyarılmışlık
- savaş ya da kaç
- adrenalin
- psikosomatik
Duygu nedir ve genel uyarılmışlık hâli ne demektir?
Duygu, genel uyarılmışlık hâli, his ve bilişsel değerlendirme gibi bileşenleri olan, davranışa neden olan karmaşık bir süreçtir. Heyecan, duygulara göre daha kısa süreli, yoğun ve şiddetlidir; iç organları harekete geçirir. Dürtü ve güdülerin karşılanıp karşılanmaması farklı duygular doğurur; uykusuzluk öfkeyi, sevgi ve güven ihtiyacının karşılanmaması korku ve kaygıyı besleyebilir. Genel uyarılmışlık, bilincin açık, kişinin uyanık ve işine enerji verebilir durumda olmasıdır; en düşük olduğu durum derin uyku, en yüksek olduğu durum tetikte olma hâlidir. Acil bir durumda sempatik sistem adrenalin salgılatır; solunum ve kalp hızlanır, kan şekeri yükselir, ağız kurur. Savaş ya da kaç tepkisi denen durum geçince parasempatik sistem bedeni normale döndürür. Başarı orta düzeyde uyarılmışlıkta en yüksektir; hiç heyecan da aşırı heyecan da başarıyı düşürür. Olumsuz duyguların uzun süre ve şiddetli yaşanması mide rahatsızlığı gibi psikosomatik hastalıklara yol açabilir.
Duygu ve Türleri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, duygunun ne olduğunu, bileşenlerini ve duyguların temelindeki genel uyarılmışlık hâlini anlatıyor. Duygu karmaşık bir süreçtir; tek bir cümleyle tanımlamak zordur.
- Bileşenler: Duygu bir genel uyarılmışlık hâli, bir his ya da deneyim, bilişsel bir değerlendirmedir. Bazı duygular belli davranış kalıplarına yol açar, nelere yaklaşıp nelerden uzaklaşacağımızı belirler ve mimik ile jestlerle de ifade edilir.
- Heyecan: Duygulara göre daha kısa süreli, yoğun ve şiddetlidir; iç organları harekete geçirir.
- Güdüyle ilişkisi: Güdüler gibi duygular da davranışın nedenidir. Dürtü ve güdülerin karşılanıp karşılanmaması farklı duygular doğurur; uykusuzluk öfkeyi, sevgi ve güven ihtiyacının karşılanmaması korku ve kaygıyı besleyebilir.
- Genel uyarılmışlık: Bilincin açık, kişinin uyanık ve işine enerji verebilir durumda olmasıdır. En düşük olduğu durum derin uyku, en yüksek olduğu durum tetikte olma hâlidir.
- Savaş ya da kaç tepkisi: Sempatik sistem adrenalin salgılatır; solunum ve kalp hızlanır, kan şekeri yükselir, ağız kurur. Tehlike geçince parasempatik sistem bedeni normale döndürür.
- Uyarılma ve başarı: Başarı orta düzeyde uyarılmışlıkta en yüksektir; uyarılma çok düşük ya da çok yüksek olunca başarı düşer. Yatarak ders çalışmak bu yüzden verimsizdir.
- Psikosomatik hastalıklar: Olumsuz duyguların uzun süre ve şiddetli yaşanması mide rahatsızlığı, yüksek tansiyon gibi psikolojik kökenli bedensel hastalıklara yol açabilir.
Unutma: Biraz heyecan seni sınavda dinç tutar; hiç heyecan da, aşırı heyecan da başarıyı düşürür.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Duygunun altı bileşenini kısa kelimelerle yaz: uyarılma, his, değerlendirme, davranış, yön, ifade.
- Duygu ile heyecanı süre ve şiddetle ayır.
- Uyarılma ve başarı ilişkisini ters U biçiminde çiz: ortada zirve, iki uçta düşüş.
Günlük hayattan: Sunum yapmadan önce kalbinin hızlanması ve avuçlarının terlemesi seni tetikte tutar. Bu heyecan seni hiç çalıştırmayacak kadar artarsa söyleyeceklerini unutursun.
Sık yapılan hata: Her türlü heyecanı kötü sanmak. Orta düzeyde uyarılmışlık dikkati ve performansı artırır.
İpucu: Sınav sabahı kendine “Heyecanım beni hazırlıyor.” de; heyecanı düşman değil, yakıt olarak düşün.
Derinleş
Kitaptaki atasözünü düşün: “İstenmeden yenen aş ya karın ağrıtır ya da baş.” Bu atasözünde hangi duygu ve güdünün öne çıktığını açıkla. Sonra açlıktan ölmektense dilenmeyi seçen biriyle dilenmektense açlığa katlanan biri arasındaki farkı duygu ve güdü kavramlarıyla yaz. Düşün: Aynı ihtiyaç iki insanda neden farklı duygular doğurur?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Öğretmen sınav sonuçlarını açıklarken adını okuduğu anda Mert'in kalbi hızla çarpmaya, elleri titremeye başlıyor; birkaç dakika sonra bu hâl geçiyor. Mert'in yaşadığı kısa süreli, yoğun ve şiddetli bu durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Algı
- B) Psikosomatik hastalık
- C) Güdü
- D) Dürtü
- E) Heyecan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Heyecan
Heyecanlar duygulara göre daha kısa süreli, yoğun ve şiddetlidir; iç organları harekete geçirerek bedende değişiklikler oluşturur. Mert'in birkaç dakikalık yoğun tepkisi heyecandır.
Kolay
2Ders kitabına göre genel uyarılmışlık hâlinin en düşük olduğu durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Derin uyku
- B) Tetikte olma
- C) Spor yapma
- D) Sınav anı
- E) Dikkatli uyanıklık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Derin uyku
Derin uyku evresinde beynin elektriksel etkinliği yavaştır; genel uyarılmışlık en düşük düzeydedir. En yüksek olduğu durum dikkatlilik ve tetikte olma hâlidir.
Kolay
3Aşağıdakilerden hangisi savaş ya da kaç tepkisi sırasında bedende görülen değişikliklerden biridir?
- A) Solunumun yavaşlaması
- B) Kalp atış hızının artması
- C) Ağız içinin nemlenmesi
- D) Kan şekerinin düşmesi
- E) Kasların tamamen gevşemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalp atış hızının artması
Savaş ya da kaç tepkisinde sempatik sistem adrenalin salgılatır; solunum ve kalp atışı hızlanır, kan şekeri yükselir, ağız kurur. Öteki şıklar bu değişikliklerin tersidir.
Kolay
4Tehlike ortadan kalktıktan sonra bedenin normal durumuna dönmesini sağlayan sistem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sempatik sinir sistemi
- B) Savaş ya da kaç tepkisi
- C) Adrenalin salgısı
- D) Parasempatik sinir sistemi
- E) Genel uyarılmışlık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Parasempatik sinir sistemi
Acil durum ortadan kalkınca sempatik sistem yerini parasempatik sisteme bırakır ve beden normale döner. Adrenalin salgısı ve savaş ya da kaç tepkisi sempatik sistemle ilgilidir.
Kolay
5Aylardır iş yerinde yoğun stres yaşayan bir kişide mide rahatsızlığı ortaya çıkıyor; doktor bu rahatsızlığın stresle ilişkili olduğunu söylüyor. Bu tür psikolojik kökenli bedensel hastalıklara ne ad verilir?
- A) Psikosomatik hastalık
- B) Savaş ya da kaç tepkisi
- C) Genel uyarılmışlık
- D) Fiziksel illüzyon
- E) Toplumsal güdü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Psikosomatik hastalık
Olumsuz duyguların çok şiddetli ve uzun süreli yaşanması organlarda hasar ve hastalıklara yol açabilir; psikolojik kökenli bu bedensel hastalıklara psikosomatik hastalık denir.
Kolay
6Duygunun bileşenleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Duygular davranışı hiçbir yönde etkilemez.
- B) Duygular mimik ve jestle ifade edilemez.
- C) Duygu bedende tepki oluşturmaz.
- D) Duygu, bilişsel bir değerlendirme içerir.
- E) Duygu yalnızca fizyolojik bir süreçtir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duygu, bilişsel bir değerlendirme içerir.
Ders kitabına göre duygu bir genel uyarılmışlık hâli, bir his ve deneyim, bilişsel bir değerlendirmedir; davranış kalıplarına yol açar ve mimik ile jestlerle ifade edilir. Öteki şıklar bu bileşenlerle çelişir.
Kolay
7Bilincin açık olması, kişinin tamamen uyanık ve enerjisini yapacağı işe verebilir durumda bulunmasına ne ad verilir?
- A) Heyecan
- B) Haz
- C) Genel uyarılmışlık
- D) Savaş ya da kaç
- E) Psikosomatik durum
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Genel uyarılmışlık
Ders kitabı bu durumu genel uyarılmışlık hâli (farkında oluş) olarak tanımlar; kasların gerilmesi ve beynin elektriksel faaliyetleriyle belirlenir. Duygular bu hâlde olmayı gerektirir.
Kolay
8Konuşmadan, yalnızca yüz ifadesi ve beden hareketleriyle izleyicilere sevinç ve hüzün aktaran bir pandomim sanatçısı, duygunun hangi özelliğinden yararlanır?
- A) Yalnız sözle aktarılabilmesi
- B) Derin uykuda ortaya çıkması
- C) Mimik ve jestlerle ifade edilmesi
- D) Genel uyarılmışlık hâli olması
- E) Psikosomatik etkiler doğurması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mimik ve jestlerle ifade edilmesi
Duygular mimik (yüz hareketleri) ve jestlerle (bedensel hareketler) de ifade edilir. Pandomim sanatçısı söz kullanmadan duyguyu bu yolla aktarır.
Orta
9Akşamları yatağına uzanarak ders çalışan Ceren, kısa sürede okuduklarını aklında tutamadığını fark ediyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bunun en olası nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Psikosomatik bir hastalığın oluşması
- B) Sempatik sistemin aşırı çalışması
- C) Uyarılma düzeyinin çok yüksek olması
- D) Uyarılma düzeyinin düşük olması
- E) Savaş ya da kaç tepkisinin başlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uyarılma düzeyinin düşük olması
Ders kitabına göre uyarılma düzeyinin düşük olduğu yatarak ders çalışma pozisyonu öğrenmeyi engeller. Başarı orta düzeyde uyarılmışlıkta en yüksektir.
Orta
10Sınavdan önce üç öğrencinin durumu şöyledir: Aylin sınavı hiç umursamıyor ve uykulu; Burcu biraz heyecanlı ama dikkatli; Cem ise elleri titreyecek kadar panik içinde. Ders kitabındaki bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi beklenir?
- A) Üçünün de aynı başarıyı göstermesi
- B) Burcu'nun başarısının en yüksek olması
- C) Burcu'nun başarısının en düşük olması
- D) Aylin'in başarısının en yüksek olması
- E) Cem'in başarısının en yüksek olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Burcu'nun başarısının en yüksek olması
Orta şiddetteki genel uyarılmışlıkta başarı en yüksektir; uyarılmışlık çok düşük (Aylin) ya da çok yüksek (Cem) olduğunda başarı azalır.
Orta
11Arkadaşları tarafından dışlandığını düşünen bir öğrenci sürekli korku ve kaygı yaşıyor. Ders kitabına göre bu duygular hangi güdülerin karşılanmamasıyla ilişkilendirilebilir?
- A) Sevilme, bağlılık ve güvenlik
- B) Açlık, susuzluk ve uyku
- C) Beden ısısını dengede tutma
- D) Dinlenme ve uyuma
- E) Merak, kurcalama ve temas
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sevilme, bağlılık ve güvenlik
Ders kitabına göre korku ve kaygı gibi duyguların temelinde sevilme, bağlılık ve güvenlik güdülerinin karşılanmaması vardır. Açlık, uykusuzluk ve dinlenme ise öfke ve saldırganlıkla ilişkilendirilir.
Orta
12Gece ıssız bir sokakta arkasından hızlı adımlarla birinin geldiğini fark eden Okan'ın nefesi hızlanıyor, terliyor ve ağzı kuruyor. Bu tepkileri başlatan süreç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Genel uyarılmışlığın en alt düzeye inmesi
- B) Parasempatik sistemin bedeni dinlendirmesi
- C) Sempatik sistemin adrenalin salgılatması
- D) Bilincin derin uyku evresine geçmesi
- E) Merak güdüsünün doyuma ulaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sempatik sistemin adrenalin salgılatması
Sempatik sinir sistemi acil durumla başa çıkmak için adrenalin salgılatır; solunum hızlanır, terleme ve ağız kuruması görülür. Parasempatik sistem ise tehlike geçince bedeni normale döndürür.
Orta
13Küçükken bir köpek tarafından ısırılan Elif, sokakta köpek gördüğünde hemen yolunu değiştiriyor. Elif'in davranışı duygunun hangi özelliğine örnektir?
- A) Yalnızca yüz ifadesiyle dışarıya yansıtılması
- B) Bedende hiçbir fizyolojik değişiklik yaratmaması
- C) Kalıtımla belirlenen bir dürtü olması
- D) Derin uyku sırasında en yüksek düzeye çıkması
- E) Uzaklaşılacak durumu belirleyen güdüleyici olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uzaklaşılacak durumu belirleyen güdüleyici olması
Ders kitabına göre duygular nelere yaklaşıp nelerden uzaklaşacağımızı belirleyen güdüleyici durumlardır. Elif'in korkusu onu köpekten uzaklaşmaya yöneltmektedir.
Orta
14Aşağıdakilerden hangisi psikosomatik hastalığa örnek olabilir?
- A) Düşen bir çocuğun kolunun kırılması
- B) Uzun süreli kaygının yüksek tansiyona yol açması
- C) Bozuk yiyecek yiyen birinin zehirlenmesi
- D) Bir virüsün grip hastalığına yol açması
- E) Güneşte kalan birinin cildinin yanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzun süreli kaygının yüksek tansiyona yol açması
Psikosomatik hastalıklar psikolojik kökenli bedensel hastalıklardır; ders kitabı uzun süreli stresin mide rahatsızlıklarına, kaygının yüksek tansiyona yol açmasını örnek verir. Öteki şıkların nedeni fiziksel ya da mikrobiyaldir.
Orta
15Uykusuz geçen bir gecenin ardından okula gelen Kerem, arkadaşlarının küçük şakalarına bile sinirleniyor. Bu durum duygularla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Duygular yalnızca dış uyarıcıların şiddetine bağlıdır.
- B) Duygular güdülerden tamamen bağımsız ortaya çıkar.
- C) Güdülerin karşılanmaması belirli duygular doğurabilir.
- D) Uykusuzluk genel uyarılmışlığı en üst düzeye çıkarır.
- E) Öfke yalnızca doğuştan gelen bir kişilik özelliğidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Güdülerin karşılanmaması belirli duygular doğurabilir.
Ders kitabına göre dürtü ve güdülerin karşılanıp karşılanmaması farklı duyguların ortaya çıkmasına neden olur; öfkenin temelinde açlık, uykusuzluk ve dinlenme gibi güdülerin karşılanmaması olabilir.
Orta
16Planladıkları piknik yağmur yüzünden iptal olan iki kardeşten biri çok üzülüyor; öteki ise evde birlikte film izleme fırsatı doğduğunu düşünerek seviniyor. İki kardeşin farklı duygular yaşaması duygunun hangi bileşeniyle açıklanır?
- A) Bilişsel bir değerlendirme olması
- B) Yalnızca fizyolojik bir tepki olması
- C) Psikosomatik bir hastalık olması
- D) Derin uykuda en düşük düzeye inmesi
- E) Herkeste kalıtımla aynı yaşanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bilişsel bir değerlendirme olması
Duygu bilişsel bir değerlendirmedir; aynı olay farklı yorumlandığında farklı duygular doğar. Kardeşlerden biri iptali kayıp, öteki fırsat olarak değerlendirmiştir.
Zor
17Sınıfta sunum yapmadan hemen önce Deniz'in kalbi hızlanıyor ve ağzı kuruyor (I. aşama). Sunum bittikten bir süre sonra nefesi ve kalp atışı normale dönüyor (II. aşama). Bu iki aşamada etkin olan sistemler sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Parasempatik, parasempatik
- B) Duyu sistemi, sempatik
- C) Parasempatik, sempatik
- D) Sempatik, sempatik
- E) Sempatik, parasempatik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sempatik, parasempatik
Kalbin hızlanması ve ağız kuruması sempatik sistemin adrenalin salgılatmasıyla oluşan savaş ya da kaç tepkisidir. Durum geçince sempatik sistem yerini parasempatik sisteme bırakır ve beden normale döner.
Zor
18Bir psikolog, aylardır şiddetli kaygı yaşayan ve sık sık baş ağrısı çeken danışanına kaygısını yönetmeyi öğrenmesi için düzenli nefes egzersizleri ve dinlenme öneriyor. Psikoloğun önerisi aşağıdaki bilgilerden hangisine dayandırılabilir?
- A) Kaygı, genel uyarılmışlığı en düşük düzeye indirir.
- B) Olumsuz duygular yalnızca zihinsel süreçleri etkiler.
- C) Uyarılmışlık arttıkça beden sağlığı da sürekli artar.
- D) Uzun süren olumsuz duygular bedeni hasta edebilir.
- E) Kaygı, parasempatik sistemin aşırı çalışmasıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uzun süren olumsuz duygular bedeni hasta edebilir.
Ders kitabına göre olumsuz duyguların çok şiddetli ve uzun süreli yaşanması organ ve sistemlerde hasara ve hastalıklara (psikosomatik hastalıklara) yol açabilir. Bu yüzden kaygıyı yönetmek beden sağlığı için de önemlidir.
Zor
19Bir öğrenci duygularla ilgili şu yargıları yazıyor: I. Duygular genel uyarılmışlık hâlinde olmayı gerektirir. II. Genel uyarılmışlık dikkatli ve tetikte olma hâlinde en yüksektir. III. Savaş ya da kaç tepkisini parasempatik sistem başlatır. IV. Olumsuz duyguların uzun süre yaşanması psikosomatik hastalıklara yol açabilir. Öğrencinin yazdığı yargılardan hangileri doğrudur?
- A) III ve IV
- B) II ve III
- C) I ve III
- D) I, III ve IV
- E) I, II ve IV
Cevabı göster
Doğru cevap: E) I, II ve IV
I, II ve IV ders kitabındaki bilgilerle uyumludur. Savaş ya da kaç tepkisini adrenalin salgılatan sempatik sistem başlatır; parasempatik sistem bedeni normale döndürür. Bu yüzden III yanlıştır.
Zor
20Bir araştırmada gönüllülere korkutucu bir film sahnesi izletildiğinde kalp atış hızlarının ve kan şekeri düzeylerinin yükseldiği ölçülüyor. Sahne bittikten kısa süre sonra bu değerler eski düzeyine iniyor. Bu bulgular ders kitabındaki bilgilerle birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisine ulaşılabilir?
- A) Kan şekerinin düşmesi korkunun temel belirtisidir.
- B) Duygular bedensel değişikliklerle birlikte yaşanır.
- C) Korku yalnızca zihinde yaşanır, bedene yansımaz.
- D) Parasempatik sistem korku anında adrenalin salgılatır.
- E) Sahne bitince sempatik sistem daha da etkinleşmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Duygular bedensel değişikliklerle birlikte yaşanır.
Duygu bir genel uyarılmışlık hâlidir ve duygulanım sırasında fizyolojik tepkiler oluşur; korkuda kalp hızlanır, kan şekeri yükselir. Tehlike algısı geçince parasempatik sistem bedeni normale döndürür.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.