11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Uyarılma, Alışma ve Duyarlılaşma

uyarım
yetersiz uyarılma
aşırı uyarılma
duyusal uyum
alışma
duyarsızlaşma
duyarlılaşma

Alışma ile duyarlılaşma arasındaki fark nedir?

Alışma, aynı şiddette tekrar eden bir uyarıcıya verilen tepkinin giderek zayıflaması; duyarlılaşma ise tekrar eden uyarıcının etkisinin giderek artmasıdır. Odadaki saatin tik tak sesinin bir süre sonra duyulmaması alışmaya, damlayan musluk sesinin zamanla işkenceye dönüşmesi duyarlılaşmaya örnektir. Duygusal alışmaya duyarsızlaşma denir; sürekli azar işiten çocuğun uyarılara aldırmaması böyledir. Organizma yaşamak için yeterli uyarıma ihtiyaç duyar. Karanlık ve sessiz bir odada kalmak gibi yetersiz uyarılma algı bozulmalarına ve hayal görmeye yol açabilir; gürültü gibi aşırı uyarılma ise yorgunluk, huzursuzluk, hatta işitme kaybı yapabilir. Duyusal uyum, duyu organlarının ortama fizyolojik olarak ayarlanmasıdır; karanlık bir odada bir süre sonra görmeye başlamak buna örnektir. Ağrıda uyum olmaması canlıyı zarardan korur. Duyusal uyum fizyolojiktir, alışma ve duyarlılaşma ise yaşantı sonucunda gelişir; ikisi de dikkatin önemli olana yönelmesini sağlar.

Uyarılma, Alışma ve Duyarlılaşma: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, organizmanın yeterli uyarıma ihtiyaç duymasını ve sürekli tekrar eden uyarıcılara alışma ya da duyarlılaşma yoluyla nasıl ayar yaptığını anlatıyor. Uyarım, iç ya da dış uyarıcının organizmayı etkilemesidir; hiç uyarım olmayan bir durumda yaşamdan söz edilemez.

Yetersiz uyarılma: Karanlık ve sessiz bir odada kalmak gibi az uyarıcı almaktır. Deneylerde algı bozulmaları, zekâda geçici gerileme ve hayal görme görülmüştür. Hücre cezasının ağırlığı da buradan gelir.
Aşırı uyarılma: Gürültü, hava kirliliği, açlık gibi uyarıcıların normalin üstünde etkilemesidir; yorgunluk, huzursuzluk, hatta işitme kaybı yapabilir.
Duyusal uyum: Duyu organlarının fizyolojik olarak ortama ayarlanmasıdır. Karanlık bir odada bir süre sonra görmeye başlamak böyledir. Ağrıda uyum olmaz; bu bizi zarardan korur.
Alışma: Aynı şiddette tekrar eden uyarıcıya tepkinin zayıflamasıdır. Odadaki saatin tik takını bir süre sonra duymamak, sürdüğün parfümün kokusunu almamak gibi.
Duyarsızlaşma: Duygusal alışmadır. Sürekli azar işiten çocuğun uyarılara aldırmaması buna örnektir.
Duyarlılaşma: Tekrar eden uyarıcının etkisinin artmasıdır; damlayan musluk sesinin işkenceye dönüşmesi gibi. Alışmanın tersidir.
İşlev: Alışma ve duyarlılaşma enerjimizi önemsiz şeylere harcamamızı önler, dikkatimizi önemli olana yöneltir.

Unutma: Duyusal uyum fizyolojiktir, alışma ve duyarlılaşma ise yaşantı sonucunda gelişir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Uyarılmayı bir terazi gibi düşün: az uyarım bir kefede, aşırı uyarım öbür kefede; ikisi de denge bozar.
Alışma ile duyarlılaşmayı tepkinin yönüyle ayır: tepki azalıyorsa alışma, artıyorsa duyarlılaşma.
Duyusal uyumun fizyolojik, alışmanın yaşantıya bağlı olduğunu not et.

Günlük hayattan: Denize ilk girdiğinde su buz gibi gelir, birkaç dakika sonra normal hissedersin; bu duyusal uyumdur. Büyük bir deprem yaşayan birinin sonra en küçük sallantıyı fark etmesi ise duyarlılaşmadır.

Sık yapılan hata: Alışmanın her duyu için aynı işlediğini sanmak. Kitaba göre göz sürekli küçük hareketler yaptığı için görüntü ağ tabakada hep aynı yere düşmez ve gözde alışma oluşmaz.

İpucu: “Alışınca duymam, duyarlılaşınca daha çok duyarım.” cümlesini hatırla.

Derinleş

Kitaptaki eşleştirme uygulamasından üç durumu seç: denize giren kişinin üşümesinin geçmesi, depremden sonra küçük sallantıları hissetmek ve yıllar içinde icra işlemlerinden etkilenmeyen avukat. Her birinin hangi kavrama uyduğunu gerekçesiyle yaz. Düşün: Haberlerde her gün şiddet görmek insanları duyarsızlaştırır mı, yoksa duyarlılaştırır mı?

Bu konuda neler var?

Uyarılma ve Davranış
Alışma ve Duyarlılaşma

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1İçimizden ya da dışımızdan gelen, duyu organlarınca alınabilecek şiddetteki uyarıcıların organizmayı etkilemesine ne ad verilir?
- A) Alışma
- B) Algı
- C) Duyarsızlaşma
- D) Olgunlaşma
- E) Uyarım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyarım
Kitapta bu tanım uyarım için verilir; insan için uyarılma bir zorunluluktur.
Kolay
2Organizmanın normal etkinlikte bulunmasına yetmeyecek kadar az uyarıcı almasına ne ad verilir?
- A) Aşırı uyarılma
- B) Yetersiz uyarılma
- C) Duyarlılaşma
- D) Duyusal uyum
- E) Farklılaşma eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yetersiz uyarılma
Yetersiz uyarılma organizmanın normalin altında uyarılmasıdır; sürekli karanlık ve sessiz bir odada kalmak buna örnektir.
Kolay
3Bir iç ya da dış uyarıcının organizmayı normal şiddet ve sürenin üzerinde etkilemesine ne ad verilir?
- A) Yetersiz uyarılma
- B) Aşırı uyarılma
- C) Alışma
- D) Duyusal uyum
- E) Alt duyum eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aşırı uyarılma
Aşırı uyarılmada aşırı ses, gürültü, hava kirliliği, açlık gibi uyarıcılar organizmayı normalin üzerinde etkiler.
Kolay
4Karanlık bir odaya giren kişinin önce hiçbir şey göremeyip bir süre sonra çevresini görmeye başlaması hangi kavramla açıklanır?
- A) Duyusal uyum
- B) Duyarlılaşma
- C) Duyarsızlaşma
- D) Aşırı uyarılma
- E) Farklılaşma eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duyusal uyum
Duyu organlarının fizyolojik olarak ortama ayarlanmasına duyusal uyum denir; karanlığa uyum buna örnektir.
Kolay
5Aynı şiddet seviyesini koruyan bir uyarıcıya sürekli maruz kalınması sonucu bu uyarıcıya verilen tepkinin giderek zayıflamasına ne ad verilir?
- A) Duyarlılaşma
- B) Aşırı uyarılma
- C) Alışma
- D) Yetersiz uyarılma
- E) Algısal değişmezlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alışma
Alışma, sürekli tekrar eden uyarıcının ilk etkisini kaybetmesi ve tepkinin zayıflaması ya da ortadan kalkmasıdır.
Kolay
6Tekrarlanan bir uyarıcının etkisinin giderek artması ve ona karşı davranışın kuvvetlenmesine ne ad verilir?
- A) Alışma
- B) Duyarsızlaşma
- C) Duyusal uyum
- D) Yetersiz uyarılma
- E) Duyarlılaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duyarlılaşma
Duyarlılaşmada tekrarlanan uyarıcının etkisi giderek artar; alışmanın tersidir.
Kolay
7Ders kitabına göre babasından sürekli azar işiten bir çocuğun bir süre sonra uyarılara hiç aldırmaması hangi kavrama örnektir?
- A) Duyarlılaşma
- B) Duyarsızlaşma
- C) Duyusal uyum
- D) Aşırı uyarılma
- E) Farklılaşma eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Duyarsızlaşma
Kitapta psikolojik uyarıcılara karşı duygulardaki bu zayıflama duyarsızlaşma olarak açıklanır; duygusal alışma duyarsızlaşmaya yol açar.
Kolay
8Ders kitabına göre duyusal uyumun yararlı olmadığı durumlarda organizmayı zarardan koruyan durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gürültüye hemen alışılması
- B) Kokuya alışılması
- C) Karanlığa uyum sağlanması
- D) Ağrıya uyum yapılmaması
- E) Saatin sesinin duyulmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ağrıya uyum yapılmaması
Kitapta elimiz ateşe değdiğinde ya da dişimiz ağrıdığında ağrıya uyum yapmama sayesinde kendimize zarar verecek unsurlardan korunduğumuz belirtilir.
Orta
9Ders kitabına göre sesin, görmenin ve dokunmanın özel ortamlarla azaltıldığı deneylerde deneklerde aşağıdakilerden hangisi gözlenmiştir?
- A) Zekâ ve algılama becerilerinde belirgin ve kalıcı bir artış görülmesi
- B) Duyum eşiklerinin tamamen ortadan kalkması
- C) Ağrıya karşı tam bir uyum sağlanması
- D) Algılamalarda bozulmalar ve zekâ becerilerinde geçici gerileme
- E) Bütün duyu organlarında duyarlılaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Algılamalarda bozulmalar ve zekâ becerilerinde geçici gerileme
Kitapta yetersiz uyarılma deneylerinde deneklerin algılamalarında bozulmalar, zekâ becerilerinde geçici gerilemeler ve hayal görme gibi davranışsal bozukluklar görüldüğü belirtilir.
Orta
10Ders kitabına göre mahkûmlara verilen hücre cezasının istenmeyen bir ceza olmasının temelinde ne vardır?
- A) Aşırı uyarılma
- B) Duyarlılaşma
- C) Yetersiz uyarılma
- D) Duyusal uyum
- E) Algısal değişmezlik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yetersiz uyarılma
Kitapta hücre cezasının istenmeyen bir ceza olmasının temelinde yetersiz uyarımın bulunduğu belirtilir.
Orta
11Çok gürültülü bir fabrikada uzun süre çalışan bir işçide yorgunluk, huzursuzluk ve gerilim görülüyor. Ders kitabına göre bu durum hangi kavramla açıklanır?
- A) Aşırı uyarılma
- B) Yetersiz uyarılma
- C) Duyusal uyum
- D) Alışma
- E) Duyarsızlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aşırı uyarılma
Kitapta çok gürültülü ortamlarda çalışanlarda yorgunluk, uyum bozukluğu, huzursuzluk, gerilim ve hatta işitme kaybı görülmesi aşırı uyarılmaya örnek verilir.
Orta
12Yatak odasındaki duvar saatinin tik taklarını ilk gece duyan Elif, birkaç gün sonra bu sesi hiç fark etmez oluyor. Bu durum ders kitabındaki hangi kavrama örnektir?
- A) Duyarlılaşma
- B) Aşırı uyarılma
- C) Alışma
- D) Yetersiz uyarılma
- E) Farklılaşma eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alışma
Kitapta odadaki saatin tik tak seslerini bir süre sonra duymamak sese alışma örneği olarak verilir.
Orta
13Gece mutfakta damlayan bir musluğun sesi Ahmet'i önce pek rahatsız etmezken, bir süre sonra bu ses ona dayanılmaz gelmeye başlıyor. Bu durum ders kitabındaki hangi kavrama örnektir?
- A) Duyarlılaşma
- B) Alışma
- C) Duyarsızlaşma
- D) Duyusal uyum
- E) Yetersiz uyarılma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duyarlılaşma
Kitapta açık kalan bir musluktan gelen damlama sesinin bir süre sonra işkence hâlini alması duyarlılaşma örneği olarak verilir.
Orta
14Ders kitabına göre duyusal uyum ile alışma ve duyarlılaşma arasındaki temel fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duyusal uyum yaşantı sonucu, alışma ve duyarlılaşma fizyolojik kökenlidir.
- B) Duyusal uyum yalnız sesler, alışma yalnız kokular için geçerlidir.
- C) Üçü de yalnız kalıtsal kökenli olup öğrenmeyle ilgili değildir.
- D) Duyusal uyum tepkiyi artırır, alışma ve duyarlılaşma tepkiyi ortadan kaldırır.
- E) Duyusal uyum fizyolojik kökenli, alışma ve duyarlılaşma yaşantı sonucudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duyusal uyum fizyolojik kökenli, alışma ve duyarlılaşma yaşantı sonucudur.
Kitapta duyusal uyumun fizyolojik kökenli olduğu, alışma ve duyarlılaşmanın ise yaşantı sonucu gerçekleştiği belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre alışma ve duyarlılaşma süreçlerinin organizmaya sağladığı ortak yarar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bütün uyarıcıları aynı anda ve aynı güçte sürekli fark etmemizi sağlamaları
- B) İlgisiz şeylere enerji harcamayı önleyip dikkati önemli olana yöneltmeleri
- C) Duyu organlarının fizyolojik yapısını kalıcı olarak değiştirmeleri
- D) Ağrıya karşı da tam bir uyum sağlayarak acıyı yok etmeleri
- E) Uyarıcılara karşı tepkiyi her zaman artırarak bizi uyanık tutmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlgisiz şeylere enerji harcamayı önleyip dikkati önemli olana yöneltmeleri
Kitapta alışma ve duyarlılaşmanın bizi ilgisiz şeyler üzerinde enerji harcamaktan koruduğu ve hareketlerimizi önemli şeyler üzerine odaklamamıza izin verdiği belirtilir.
Orta
16Ders kitabına göre duyusal uyum olmasaydı öğrencilerin yaşayacağı güçlük aşağıdakilerden hangisi olurdu?
- A) Karanlık bir odaya girdiklerinde hemen her şeyi görebilmeleri
- B) Ağrı hissinin tamamen ortadan kalkması
- C) Uyarıcıların hiçbirini fark edememeleri
- D) Sesleri yalnız alt eşiğin altında duyabilmeleri
- E) Bütün uyarıcıların sürekli farkında olacakları için dikkatlerini toplayamamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bütün uyarıcıların sürekli farkında olacakları için dikkatlerini toplayamamaları
Kitapta duyusal uyum olmasaydı iç ve dış çevreden gelen uyarıcıların tümünün sürekli farkında olacağımız, derste dikkatimizi toplayamayacağımız ve kitabı anlamakta güçlük çekeceğimiz belirtilir.
Zor
17Ders kitabındaki 3. uygulamada iki durum verilir: I. Büyük bir deprem geçiren birinin küçük ölçekli sallantıları da hissetmeye başlaması II. Avukatlığın ilk yıllarında icra işlemlerinde çok üzülen birinin ilerleyen yıllarda durumdan etkilenmemesi Bu durumlar sırasıyla hangi kavramlarla açıklanır?
- A) Duyarsızlaşma; duyarlılaşma
- B) Duyusal uyum; alışma
- C) Duyarlılaşma; duyarsızlaşma
- D) Aşırı uyarılma; yetersiz uyarılma
- E) Alışma; duyusal uyum
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Duyarlılaşma; duyarsızlaşma
Depremden sonra küçük sallantılara karşı daha duyarlı olmak duyarlılaşmadır. İcra işlemlerindeki üzüntünün zamanla azalması psikolojik uyarıcılara karşı duygusal zayıflama, yani duyarsızlaşmadır.
Zor
18Denize ilk girdiğinde üşüyen Can'a kısa bir süre sonra suyun sıcaklığı normal gelmeye başlıyor. Aynı gün, şiddetli bir patlama sesi duyduktan sonra küçük seslere bile irkiliyor. Ders kitabındaki kavramlarla bu iki durum sırasıyla nasıl açıklanır?
- A) Duyarlılaşma; duyusal uyum
- B) Alışma; duyarsızlaşma
- C) Yetersiz uyarılma; aşırı uyarılma
- D) Duyusal uyum; duyarlılaşma
- E) Duyarsızlaşma; alışma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duyusal uyum; duyarlılaşma
Su sıcaklığına bedenin ayarlanması fizyolojik kökenli duyusal uyumdur. Kitapta şiddetli bir patlamadan sonra diğer seslere daha duyarlı hâle gelmek duyarlılaşma örneği olarak verilir.
Zor
19Ders kitabına göre organizmanın normal yaşamı için yeterli uyarıma ihtiyacı vardır; hem yetersiz hem aşırı uyarılma rahatsızlıklara yol açar. Bu bilgiye göre aşağıdaki ortamlardan hangisi bir öğrencinin ders çalışması için en uygun uyarım düzeyini sağlar?
- A) Işığı yeterli, sessiz ama tamamen uyarıcısız olmayan, düzenli bir çalışma odası
- B) Işıkları kapalı, hiçbir ses ve görüntünün bulunmadığı kapalı bir oda
- C) Televizyonun, müziğin ve telefon bildirimlerinin aynı anda açık olduğu bir oda
- D) Gürültülü bir şantiyenin hemen yanındaki kalabalık bir bekleme salonu
- E) Sürekli değişen yanıp sönen ışıklarla dolu bir eğlence merkezi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Işığı yeterli, sessiz ama tamamen uyarıcısız olmayan, düzenli bir çalışma odası
Yetersiz uyarılma algıda bozulma ve gerilemeye, aşırı uyarılma yorgunluk ve huzursuzluğa yol açar. Orta düzeyde, dengeli uyarıcıların bulunduğu ortam en uygundur.
Zor
20Bir parfüm dükkânında çalışan Zeynep, gün içinde dükkândaki kokuları neredeyse hiç fark etmiyor; ancak dükkâna yeni giren müşteriler kokuları hemen hissediyor. Bu durumla ilgili aşağıdaki yorumlardan hangisi doğrudur?
- A) Zeynep'in koku alma duyusu kalıcı olarak kaybolmuştur.
- B) Müşteriler kokuya karşı duyarsızlaşma yaşamaktadır.
- C) Zeynep'te kokuya karşı duyarlılaşma gelişmiştir.
- D) Zeynep sürekli aynı uyarıcıya maruz kaldığı için alışma yaşamıştır.
- E) Kokular Zeynep için alt eşiğin altına kalıcı olarak düşmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Zeynep sürekli aynı uyarıcıya maruz kaldığı için alışma yaşamıştır.
Kitapta sürülen parfüm kokusunun bir süre sonra burnumuz tarafından alınmaması kokuya alışma örneği olarak verilir; görsel açıklamada da çalışanların ortamdaki kokuyu hissetmediği belirtilir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.