11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri
Duyguların Davranışlara Etkisi
- haz
- korku
- kaygı
- öfke
- saldırganlık
- duygu kontrolü
- beden dili
Duygular davranışları nasıl etkiler?
Duygular, davranışı başlatan, sürdüren ve yönlendiren süreçlerdir; düşünce, duygu ve davranış birbirini etkileyen bir bütün oluşturur. Bir olaya yüklenen anlam duyguyu, duygu da davranışı belirler: “Düşük alırsam her şey biter.” düşüncesi kaygıya ve soruları dikkatsiz cevaplamaya yol açar. Haz, hedefe ulaşıp doyum sağlandığında duyulan histir. Korkunun belli bir nesnesi vardır; kaygı ise belli bir nesnesi olmayan, korkuyla karışık iç sıkıntısıdır. Öfke engellenme, haksızlık ya da tehdit karşısında duyulur. Saldırganlık bir duygu değil, karşıdakine zarar vermeyi amaçlayan fiziksel, sözel ya da sembolik davranıştır. Duygular söz, ses tonu, göz teması, jest ve mimiklerle ifade edilir; mutluluk, üzüntü, öfke ve korkunun yüz ifadesi kültürler arasında benzerdir. Duyguların kontrolünde amaç duyguyu bastırmak değil, yönetmektir. Bir duygunun hangi davranışa yol açacağını kestirmek zordur; aynı öfke bir kişide bağırmaya, başka bir kişide ağlamaya dönüşebilir.
Duyguların Davranışlara Etkisi: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, temel duygu türlerini, duyguların davranışı nasıl yönlendirdiğini ve duyguların ifade edilip kontrol edilmesini anlatıyor. Düşünce, duygu ve davranış birbirini etkileyen bir bütündür.
- Haz: Hedefe ulaşıp doyum sağlandığında duyulan histir; haz veren şeyler yaşla değişir.
- Korku: Belli bir nesnesi olan olumsuz duygudur; travmatik yaşantı, koşullanma, genelleme ve taklitle gelişir.
- Kaygı: Belli bir nesnesi olmayan, korkuyla karışık iç sıkıntısıdır; kişi neden huzursuz olduğunu tam bilemez.
- Öfke ve saldırganlık: Öfke engellenme, haksızlık ya da tehdit karşısında duyulur. Saldırganlık bir duygu değil, karşıdakine zarar vermeyi amaçlayan fiziksel, sözel ya da sembolik davranıştır.
- Durum-düşünce-duygu-davranış: Bir olaya yüklediğimiz anlam duygumuzu, duygu da davranışımızı belirler. “Düşük alırsam her şey biter.” düşüncesi kaygı ve dikkatsiz cevaplama doğurur.
- Duyguların ifadesi: Söz, ses tonu, göz teması, jest ve mimiklerle olur. Mutluluk, üzüntü, öfke, korku ve şaşkınlığın yüz ifadesi kültürler arasında benzerdir; küçümseme ya da utanma gibi bazı ifadeler kültüre göre değişir.
- Duyguların kontrolü: Amaç duyguyu bastırmak değil, yönetmektir. Öfkenin altındaki düşünceyi bulmak, ortamdan uzaklaşmak, derin nefes almak işe yarar.
Unutma: Duygunun hangi davranışa yol açacağını kestirmek zordur; aynı öfke biri için bağırmak, öteki için ağlamak olabilir. Kitapta sevgi ve merhamet gibi duyguların psikolojinin alanına girmediği söylenir; bugün bu duygular da bilimsel olarak incelenmektedir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Hata
Kitapta (s. 80):
“Merhamet, acımak, sevgi gibi duygular doğrudan gözlemlenemediği ve ölçülemediği için psikolojinin araştırma alanına girmez.”Doğrusu: Sevgi, şefkat ve empati gibi duygular da psikolojinin araştırma alanındadır. Bu duygular ölçekler, deneyler ve fizyolojik ölçümlerle bilimsel olarak incelenir (örneğin Sternberg’in sevgi kuramı).
Önce temeli pekiştir
- Korku ile kaygıyı ayır: Korkunun bir nesnesi vardır (köpek), kaygının yoktur (belirsiz bir huzursuzluk).
- Son yaşadığın olumsuz bir olayı dört kutuya yaz: durum, düşünce, duygu, davranış.
- Düşünce kutusunu değiştir ve duygunun, davranışın nasıl değiştiğini gözle.
Günlük hayattan: Arkadaşın mesajına cevap vermediğinde “Bana kızgın.” diye düşünürsen üzülürsün; “Herhalde meşguldür.” diye düşünürsen rahat edersin. Olay aynı, düşünce farklıdır.
Sık yapılan hata: Saldırganlığı bir duygu sanmak. Saldırganlık, öfke, korku ya da engellenme gibi duyguların yol açabildiği bir davranıştır.
İpucu: Öfkelendiğinde “Şu an ne düşünüyorum?” diye sor; cevabı bulmak çoğu zaman öfkeyi yarıya indirir.
Derinleş
Kitaptaki sınav tablosunu incele: “Hata yapmamalıyım, düşük not alırsam sonum olur.” düşüncesi kaygıya ve dikkatsiz okumaya yol açıyor. Aynı durum için daha gerçekçi bir düşünce yaz ve bunun doğuracağı duygu ile davranışı ekle. Düşün: Duygularımızı tamamen bastırmak mı, onları tanıyıp yönetmek mi daha sağlıklıdır?
Bu konuda neler var?
- Duyguların İfadesi ve Kontrolü
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Aylarca çalıştığı piyano parçasını sonunda hatasız çalan Defne büyük bir doyum duyuyor. Defne'nin yaşadığı duygu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öfke
- B) Korku
- C) Saldırganlık
- D) Kaygı
- E) Haz
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Haz
Haz, hedefe ulaşılıp doyum sağlandığında duyulan histir. Defne hedefine ulaştığı için haz duymaktadır; saldırganlık ise bir duygu değil davranıştır.
Kolay
2Ders kitabına göre korkuyu kaygıdan ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Korkunun yaşam boyu hiç değişmemesi
- B) Korkunun olumlu bir duygu olması
- C) Kaygının yalnız çocuklarda görülmesi
- D) Korkunun belli bir nesnesinin olması
- E) Kaygının belli bir nesnesinin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Korkunun belli bir nesnesinin olması
Korkunun bir insan ya da olay gibi belli bir nesnesi vardır; kaygının ise yoktur, kişi neden huzursuz olduğunu tam bilemez. Korku olumsuz bir duygudur ve gelişim sürecinde değişir.
Kolay
3Ders kitabına göre saldırganlıkla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Duygu değil, zarar vermeye yönelik bir davranıştır.
- B) Yalnızca fiziksel biçimde ortaya çıkan bir duygudur.
- C) Hiçbir zaman taklit yoluyla edinilmez.
- D) Belli bir nesnesi olmayan iç sıkıntısıdır.
- E) Hazla aynı anlama gelen olumlu bir duygudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Duygu değil, zarar vermeye yönelik bir davranıştır.
Saldırganlık bir duygu değil, çeşitli duyguların yol açtığı ve karşısındakine zarar vermeyi, onu durdurmayı ya da kendini korumayı hedefleyen fiziksel, sözel ya da sembolik davranıştır. Nesnesiz iç sıkıntısı kaygıdır.
Kolay
4Aşağıdaki durumların hangisinde öfke duygusunun ortaya çıkması en olasıdır?
- A) Uzun süredir beklenen bir hediyenin gelmesi
- B) Yorucu bir günün ardından dinlenmek
- C) Bir arkadaşın beklenmedik bir iyilik yapması
- D) Sırada beklerken birinin haksız yere öne geçmesi
- E) Sevilen bir şarkıyı radyoda duymak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sırada beklerken birinin haksız yere öne geçmesi
Öfke engellenme, haksızlığa uğrama, tehdit, onaylanmama ve yoksun bırakılma gibi durumlarda hissedilen güçlü ve olumsuz bir duygudur. Sırada haksızlığa uğramak öfkeye yol açar; öteki durumlar olumlu duygular doğurur.
Kolay
5Ders kitabına göre duyguların en çok yansıdığı aracılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca yazılı metinler
- B) Söz, ses ve beden dili
- C) Kıyafet ve aksesuarlar
- D) Rüyalar ve anılar
- E) Mekân ve eşyalar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Söz, ses ve beden dili
Duyguların en çok yansıdığı aracılar sözel ifade (dil), ses ve mimik ile jestleri kapsayan beden dilidir.
Kolay
6Ayşe “Çok mutluyum.” cümlesini omuzları çökük, bakışları donuk ve bezgin bir ses tonuyla söylüyor. Ayşe'yle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Ses tonu duygunun türünü hiç göstermez.
- B) Beden dili duygu hakkında ipucu vermez.
- C) Sözleri gerçek duygusunu yansıtmıyor olabilir.
- D) O anda kesinlikle haz duygusu yaşamaktadır.
- E) Sözleri gerçek duygusunu kesinlikle yansıtır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sözleri gerçek duygusunu yansıtmıyor olabilir.
Ders kitabına göre dil her zaman içinde bulunulan duygu durumunu yansıtmayabilir. Çökük omuzlar, donuk bakış ve bezgin ses olumsuz duyguların belirtisidir; ses ve beden dili duygu hakkında ipucu verir.
Kolay
7Ders kitabına göre duyguları kontrol etmede önemli olan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca olumlu duyguları yaşamak
- B) Duygulardan uzak bir yaşam sürmek
- C) Onları tamamen bastırıp yok saymak
- D) Onları bastırmak değil, yönetebilmek
- E) Onları hiç düşünmeden eyleme dökmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Onları bastırmak değil, yönetebilmek
Duyguları kontrol etmede önemli olan onları bastırmak değil yönetebilmektir; çünkü duygular harekete geçmemizi sağlar. Düşünmeden yalnız duygularla hareket etmek ise kısa vadeli ve küçük bir doyum sağlar.
Kolay
8Ders kitabına göre sesin şiddetli, keskin ve tiz olması genellikle hangi duygunun göstergesidir?
- A) Öfke
- B) Haz
- C) Mutluluk
- D) Üzüntü
- E) Keder
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Öfke
Ders kitabına göre sesin titremesi ya da kesik kesik oluşu keder ve üzüntünün, şiddetli, keskin ve tiz oluşu ise öfkenin göstergesidir.
Orta
9Basketbol maçında son atışı kaçıran Emir “Takımı ben yaktım, artık kimse bana pas vermez.” diye düşünüyor. Kendini çok kötü hissediyor ve ertesi günkü antrenmana gitmiyor. Bu örnekte Emir'in duygusunu doğrudan belirleyen öğe aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olaya yüklediği anlam
- B) Takımdaki oyuncu sayısı
- C) Atışın fiziksel koşulları
- D) Antrenmana gitmemesi
- E) Maçın yapıldığı salon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olaya yüklediği anlam
Durum-düşünce-duygu-davranış zincirinde olaya yüklediğimiz anlam bizi belli bir duygusal duruma sokar; duygu da davranışı belirler. Antrenmana gitmemek duygunun sonucu olan davranıştır.
Orta
10Sunumunda bir kelimeyi yanlış söyleyen Aslı, “Herkes beni yetersiz buldu.” diye düşünüp yerine oturuyor ve sunumun kalanını yapmıyor. Ders kitabındaki yaklaşıma göre Aslı'nın bu döngüyü değiştirmesi için aşağıdakilerden hangisi en uygundur?
- A) Yaşadığı duyguyu tamamen bastırıp yok saymak
- B) Bir daha hiçbir sunuma katılmamak
- C) Duygusunun yönlendirmesiyle hiç düşünmeden hemen sınıftan çıkmak
- D) Olumsuz düşüncesini daha sık tekrarlamak
- E) Durumun başka yönlerini düşünüp düşüncesini değiştirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Durumun başka yönlerini düşünüp düşüncesini değiştirmek
Ders kitabına göre olumsuzluklara odaklanmak yerine durumun farklı yönleri düşünülürse duygu ve davranış da değişir; “Hata yapmam hiçbir şey yapamayacağım anlamına gelmez.” gibi bir düşünce rahatlama ve daha uygun davranış getirir.
Orta
11Kardeşlerine öfkelenen iki gençten biri bağırıp kapıyı çarparken öteki odasına kapanıp saatlerce ağlıyor. Bu durum duygularla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Ağlamak öfkenin değil hazzın belirtisidir.
- B) Aynı duygu farklı davranışlara yol açabilir.
- C) Öfke her insanda aynı davranışla sonuçlanır.
- D) Duygular davranışı başlatan süreçler değildir.
- E) Öfke yalnızca saldırgan davranışla ifade edilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aynı duygu farklı davranışlara yol açabilir.
Ders kitabına göre güdülerin hangi davranışla sonuçlanacağını tahmin etmek mümkünken, duyguların hangi davranışlara yol açacağını kestirmek güçtür; aynı öfke biri için saldırgan davranış, öteki için içe kapanma olabilir.
Orta
12Derse güler yüzle ve neşeyle giren bir öğretmenin sınıfta da canlı ve istekli bir hava oluşturması duygularla ilgili hangi yargıya örnektir?
- A) Duygular söz olmadan hiçbir şekilde aktarılamaz.
- B) Neşe, belli bir nesnesi olmayan bir duygudur.
- C) Duygular yalnızca yaşayanın davranışını etkiler.
- D) Olumlu duygular performansı her zaman düşürür.
- E) Duygular başkalarının davranışını da etkileyebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duygular başkalarının davranışını da etkileyebilir.
Ders kitabına göre bireylerin yaşadığı duygular kendi davranışlarını harekete geçirebildiği gibi başka insanların davranışlarını da harekete geçirebilir; neşeli öğretmenin duygusu öğrencileri etkiler.
Orta
13Ders kitabına göre korkuların gelişim süreciyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Korkular doğuştan gelir ve yaşam boyu değişmez.
- B) Korku yalnızca taklit yoluyla öğrenilir.
- C) Bebekte dış uyaranlar, yetişkinde içsel sebepler korkutur.
- D) Bebekte içsel sebepler, yetişkinde dış uyaranlar korkutur.
- E) Yetişkinlerde korku hiçbir zaman ortaya çıkmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bebekte dış uyaranlar, yetişkinde içsel sebepler korkutur.
Korkular gelişim sürecinde değişir: yeni doğanda fiziksel desteğin kaybolması ve şiddetli sesler gibi dışsal uyaranlar korkuya yol açar, yetişkinlikte korkunun kaynağı daha çok içseldir. Korku travmatik yaşantı, koşullanma, genelleme ve taklitle oluşabilir.
Orta
14Annesinin örümcekten çok korktuğunu sık sık gören bir çocuk, hiçbir örümcekle kötü bir deneyimi olmadığı hâlde zamanla örümceklerden korkmaya başlıyor. Bu durum korkunun hangi yolla oluştuğunu gösterir?
- A) Algıda bütünlük
- B) Doyum
- C) Taklit
- D) Travmatik yaşantı
- E) Haz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Taklit
Çocuk korkuyu annesini gözleyerek edinmiştir; bu taklittir. Örümcekle kötü bir deneyimi olmadığı için travmatik yaşantı söz konusu değildir.
Orta
15Mutluluk, üzüntü, öfke, korku ve şaşkınlık gibi duyguların yüz ifadelerinin farklı kültürlerde benzer olması neyi gösterir?
- A) Yüz ifadelerinin duygu hakkında bilgi vermediğini
- B) Duyguların yalnızca sözle ifade edilebildiğini
- C) Kültürün duygu ifadesini hiç etkilemediğini
- D) Bütün duygu ifadelerinin kültürle öğrenildiğini
- E) Bu ifadelerin doğuştan gelen bir yönü olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bu ifadelerin doğuştan gelen bir yönü olduğunu
Ders kitabına göre bazı mimik ve jestler doğuştan kazanıldığı için tüm kültürlerde aynıdır; bazıları (küçümseme, utanma gibi) ise kültüre göre değişir. Bu yüzden kültürün hiç etkisi olmadığı söylenemez.
Orta
16Ders kitabına göre olumsuz duyguların performansa etkisiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Bedeni dikleştirip sesi canlandırır.
- B) Enerjiyi azaltıp çözüm bulma yollarını tıkayabilir.
- C) Olayları daha serinkanlı değerlendirmeyi sağlar.
- D) Performans üzerinde hiçbir etkisi bulunmaz.
- E) Düşünsel gücü artırıp çözüm üretmeyi kolaylaştırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Enerjiyi azaltıp çözüm bulma yollarını tıkayabilir.
Olumsuz duygular bizi düşünsel ve fiziksel olarak olumsuz etkiler; daha kolay yorulur, güçsüz hissederiz ve aklımızdan geçen olumsuz düşünceler çözüm bulma yollarını tıkar. Dik beden ve canlı ses olumlu duygulara özgüdür.
Zor
17Son günlerde Selim, nedenini bilmediği bir huzursuzluk ve iç sıkıntısı yaşıyor; “Kötü bir şey olacakmış gibi hissediyorum ama ne olduğunu söyleyemem.” diyor. Aynı hafta kardeşi Ayşe, ertesi gün yapılacak diş tedavisinden çekiniyor. Selim ve Ayşe'nin yaşadığı duygular sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kaygı, korku
- B) Öfke, haz
- C) Haz, korku
- D) Korku, kaygı
- E) Kaygı, saldırganlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kaygı, korku
Selim'in sıkıntısının belli bir nesnesi yoktur; bu kaygıdır. Ayşe'nin çekincesinin nesnesi bellidir (diş tedavisi); bu korkudur. Saldırganlık ise duygu değil davranıştır.
Zor
18Bir okulda gözlenen üç durum şöyledir: I. Bir öğrencinin tartıştığı arkadaşını itmesi II. Bir öğrencinin arkadaşına hakaret etmesi III. Bir öğrencinin arkadaşının çizdiği resmi yırtıp çöpe atması Ders kitabındaki bilgilere göre bu durumlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Üçü de davranış değil, birer duygudur.
- B) Üçü de kaygının belirtisi olan iç sıkıntılarıdır.
- C) II ve III saldırganlık değil, öfke duygusudur.
- D) Üçü de farklı biçimlerde saldırganlık örneğidir.
- E) Yalnız I saldırganlıktır, çünkü saldırganlık fizikseldir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Üçü de farklı biçimlerde saldırganlık örneğidir.
Saldırganlık karşısındakine zarar vermeyi hedefleyen fiziksel, sözel ya da sembolik her türlü davranıştır. İtmek fiziksel, hakaret sözel, resmi yırtmak sembolik saldırganlıktır; saldırganlık duygu değil davranıştır.
Zor
19Öfkelendiği bir tartışmada Burak sesini yükseltmek yerine bir süre ortamdan uzaklaşıyor, derin nefes alıyor ve öfkesinin altında hangi düşüncenin yattığını bulmaya çalışıyor. Burak'ın tutumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Öfkesini saldırgan bir davranışa dönüştürmektedir.
- B) Duygusunun yönlendirmesiyle hemen eyleme geçmektedir.
- C) Duygusunu bastırmadan yönetmeye çalışmaktadır.
- D) Kısa vadeli küçük bir doyumu tercih etmektedir.
- E) Duygusunu tamamen yok saymaya çalışmaktadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Duygusunu bastırmadan yönetmeye çalışmaktadır.
Burak öfkesini inkâr etmiyor; onu tanımaya ve yönetmeye çalışıyor. Ders kitabına göre duyguları kontrol etmede önemli olan onları bastırmak değil yönetebilmektir; düşünmeden eyleme geçmek kısa vadeli doyum sağlar.
Zor
20Harçlığını biriktirerek bir bisiklet almaya karar veren Nil, canı sıkıldığında her seferinde gereksiz şeyler satın alıyor ve ardından pişmanlık duyuyor. Ders kitabındaki bilgilere göre Nil'in durumu nasıl açıklanır?
- A) Haz duygusu hiçbir koşulda davranışa yol açmaz.
- B) Düşünmeden duyguyla hareket etmek büyük doyumu engeller.
- C) Pişmanlık, duyguların kontrol edildiğini gösterir.
- D) Duygularını bastırdığı için pişmanlık duymaktadır.
- E) Uzun vadeli doyum için duygularını yönetmektedir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Düşünmeden duyguyla hareket etmek büyük doyumu engeller.
Ders kitabına göre düşünmeden yalnız duyguların yönlendirmesiyle eylemde bulunmak kısa vadeli ve küçük bir doyum sağlarken ileride daha büyük bir doyumdan alıkoyar ve pişmanlığa yol açabilir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.