11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri

nöron
merkezî sinir sistemi
otonom sinir sistemi
sempatik
parasempatik
korteks
limbik sistem
amigdala

Davranışın nörobiyolojik temelleri nelerdir?

Davranışın nörobiyolojik temelleri, davranışın biyolojik altyapısını oluşturan sinir sistemi ve beynin bölümleridir. Sinir sistemini oluşturan hücre nörondur; dendritler uyarıyı alır, akson uyarıyı iletir. Merkezî sinir sistemi beyin, beyincik, omurilik soğanı ve omurilikten oluşur; omurilik refleks davranışlarda rol oynar. Çevresel sinir sistemi duyu organlarından gelen uyarıları merkeze, merkezden gelen emirleri kas ve bezlere taşır. Otonom sinir sisteminde sempatik sistem tehlike anında kalbi hızlandırır ve göz bebeğini büyütür; parasempatik sistem tehlike geçince bedeni dinlenme hâline döndürür. Beyin kabuğu, yani korteks, istemli davranış, dil ve akıl yürütmeden sorumludur. Limbik sistem güdüsel ve duygusal davranışları düzenler; amigdala korku ve öfke gibi duygularda rol oynar. Beyincik denge ve hareket uyumunu, beyin sapı kalp atışı, solunum ve uyku düzenini yönetir. Zihin bedeni, beden de zihni etkiler.

Davranışın Nörobiyolojik Temelleri: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, davranışın biyolojik altyapısını oluşturan sinir sistemini ve beynin bölümlerini anlatıyor. Heyecanlanınca kalbin hızlanması ya da sıcak çaydanlıktan eli çekmek, sinir sisteminin çalışmasının sonucudur.

Nöron: Sinir sistemini oluşturan hücredir. Dendritler uyarıyı alır, akson uyarıyı ileter. Nöronların büyük kısmı doğumda vardır; gelişim sırasında yeni bağlantılar kurulur.
Merkezî sinir sistemi: Beyin, beyincik, omurilik soğanı ve omurilikten oluşur. Omurilik refleks davranışlarda rol oynar.
Çevresel sinir sistemi: Duyu organlarından gelen uyarıları merkeze, merkezden gelen emirleri kas ve bezlere taşır.
Otonom sinir sistemi: Sempatik sistem tehlikede organları hızlandırır (göz bebeği büyür, kalp hızlanır, terleme olur); parasempatik sistem tehlike geçince bedeni dinlenme hâline döndürür.
Beyin kabuğu (korteks): İstemli davranış, dil ve akıl yürütmeden sorumludur. Frontal lob karar ve planlama, temporal lob duyma ve dil, parietal lob duyu işleme ve uzaysal algı, oksipital lob görme ile ilgilidir.
Limbik sistem: Güdüsel ve duygusal davranışları düzenler. Hipotalamus iç dengeyi korur; amigdala korku ve öfke gibi duygularda ve yüz ifadelerini anlamada rol oynar.
Beyincik ve beyin sapı: Beyincik denge ve hareket uyumunu, beyin sapı kalp atışı, solunum ve uyku düzenini yönetir.

Unutma: Zihin bedeni, beden de zihni etkiler; ruhsal olayları anlamak için sinir sistemini bilmek gerekir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Güncel değil
Kitapta (s. 41): ~~“İnsanoğlu doğumunda maksimum sayıdaki nöron hücrelerinin tümüne sahiptir. Çocuk doğduktan sonra sinir sisteminde yeni hücre oluşmaz.”~~
Doğrusu: Nöronların büyük kısmı doğumda vardır ama doğumdan sonra da yeni nöron oluşur. Bebeklikte beyinde nöron üretimi sürer; yetişkinlerde de hipokampus gibi bazı bölgelerde sınırlı da olsa yeni nöron oluştuğu gösterilmiştir.

Önce temeli pekiştir

Nöronu çiz: dendrit (alıcı), hücre gövdesi, akson (iletici).
Sinir sistemini iki kola ayır: merkezî (beyin, omurilik) ve çevresel (otonom sistem dâhil).
Beynin dört lobunu birer işlevle eşle: frontal-karar, temporal-duyma, parietal-dokunma ve uzay, oksipital-görme.

Günlük hayattan: Karanlık bir sokakta arkandan ayak sesi duyduğunda kalbin hızlanır, avuçların terler. Bu sempatik sistemdir. Sesin bir komşuya ait olduğunu görünce rahatlaman parasempatik sistemin işidir.

Sık yapılan hata: Sempatik ve parasempatik sistemi karıştırmak. Sempatik sistem “savaş ya da kaç” için hızlandırır, parasempatik sistem “dinlen” için yavaşlatır.

İpucu: “Sempatik = sahne heyecanı, parasempatik = perde kapandıktan sonraki rahatlama” diye eşleştir.

Derinleş

Kitapta beyin yarım küresi çıkarılmış bir güvercinin baktığı hâlde görmediği, yemi ağzına verilmezse yemediği anlatılıyor. Bu gözlemden beynin hangi işlevleri üstlendiğine dair üç sonuç çıkar. Düşün: Beyin hasarı yaşayan bir insanın kişiliği değişebilir mi, değişirse bu bize zihin ve beyin ilişkisi hakkında ne söyler?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabındaki tabloya göre görsel bilgiyi işleme ve okuma beynin hangi lobuyla ilgilidir?
- A) Frontal lob
- B) Oksipital lob
- C) Temporal lob
- D) Parietal lob
- E) Limbik lob
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Oksipital lob
Tabloda oksipital lobun görsel bilgiyi işleme ve okuma ile ilgili olduğu belirtilir.
Kolay
2Sinir sistemini meydana getiren hücrelere ne ad verilir?
- A) Nöron
- B) Hormon
- C) Kromozom
- D) Korteks
- E) Gen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nöron
Sinir sistemini meydana getiren hücrelere nöron denir; bütün sinir sistemi milyonlarca nörondan oluşur.
Kolay
3Sinir hücresinin uzantılarından uyarıları alıp hücre gövdesine ileten yapılara ne ad verilir?
- A) Akson
- B) Korteks
- C) Dendrit
- D) Amigdala
- E) Hipotalamus
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dendrit
Dendritler uyarı alıcı yapılardır ve aldıkları uyarıları sinir hücresinin gövdesine iletir; aksonlar ise uyarıları sonlandıkları hücreye iletir.
Kolay
4Ders kitabına göre omurilik aşağıdaki davranışlardan hangisinin gerçekleşmesinde rol oynar?
- A) Uzun süreli belleğin
- B) Dili anlamanın
- C) Plan yapmanın
- D) Müzik farkındalığının
- E) Refleks davranışların
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Refleks davranışların
Kitapta omuriliğin refleks davranışların gerçekleşmesinde rol oynadığı belirtilir.
Kolay
5Ders kitabına göre iç organların çalışmasını genelde hızlandırıcı yönde etkileyen sistem hangisidir?
- A) Sempatik sistem
- B) Parasempatik sistem
- C) Merkezî sinir sistemi
- D) Limbik sistem
- E) Beyin sapı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sempatik sistem
Sempatik sistem iç organların çalışmasını hızlandırıcı, parasempatik sistem ise yavaşlatıcı yönde etkide bulunur.
Kolay
6Ders kitabına göre beynin dış yüzeyini kaplayan ve istemli davranış, dil ve akıl yürütme gibi işlevleri olan ince tabakaya ne ad verilir?
- A) Limbik sistem
- B) Beyincik
- C) Korteks
- D) Omurilik soğanı
- E) Hipotalamus
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Korteks
Beynin dış yüzeyi korteks adlı ince bir tabakayla kaplıdır; bu tabakanın istemli davranış, dil, akıl yürütme ve hayal etme gibi işlevleri vardır.
Kolay
7Ders kitabına göre güdüsel ve duygusal davranışları düzenleyen; yeme, içme ve kendini korumaya yönelik yaşamsal davranışlarla ilgili yapı hangisidir?
- A) Oksipital lob
- B) Beyincik
- C) Omurilik
- D) Limbik sistem
- E) Parietal lob
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Limbik sistem
Limbik sistem güdüsel ve duygusal davranışları düzenler; yeme, içme, besin arama ve kendini korumaya yönelik davranışlar onun işlevleri arasındadır.
Kolay
8Ders kitabındaki tabloya göre denge ve istemli hareket koordinasyonu beynin hangi bölümüyle ilgilidir?
- A) Frontal lob
- B) Temporal lob
- C) Oksipital lob
- D) Beyincik
- E) Amigdala
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beyincik
Tabloda serebellumun (beyincik) istemli hareket koordinasyonu ve dengeyle ilgili olduğu belirtilir.
Orta
9Korkup kaçmaya hazırlanan bir kişide göz bebeklerinin büyümesi, terleme ve kalp atışının hızlanması görülüyor. Tehlike geçince vücudu dinlenme hâline döndüren sistem devreye giriyor. Bu iki aşamada etkin olan sistemler sırasıyla hangileridir?
- A) Parasempatik sistem; sempatik sistem
- B) Merkezî sinir sistemi; limbik sistem
- C) Sempatik sistem; parasempatik sistem
- D) Limbik sistem; beyin sapı
- E) Beyin sapı; beyincik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sempatik sistem; parasempatik sistem
Tehlike anında sempatik sistem organları hızlandırır; tehlike geçince parasempatik sistem aynı organları ters yönde etkileyerek kişiyi dinlenme hâline getirir.
Orta
10Ders kitabına göre amigdala bölgesi hasar gören hastalarda aşağıdaki güçlüklerden hangisi görülür?
- A) Denge kurmakta ve yürümekte zorlanma
- B) Duygusal yüz ifadelerini anlamakta zorlanma
- C) Görsel bilgileri işlemekte zorlanma
- D) Kalp atışını düzenlemekte zorlanma
- E) Aritmetik işlemleri zihinden yapmakta zorlanma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Duygusal yüz ifadelerini anlamakta zorlanma
Kitapta amigdalanın öfke, üzüntü, korku gibi duygulardan sorumlu olduğu, duygusal yüz ifadelerinin anlaşılmasında rol oynadığı ve hasar görenlerin bu ifadeleri anlamakta zorlandığı belirtilir.
Orta
11Ders kitabına göre limbik sistemin içinde bulunan ve insan vücudunda iç istikrarın (dengenin) sağlanmasında hayati önemi olan yapı hangisidir?
- A) Hipotalamus
- B) Amigdala
- C) Beyincik
- D) Korteks
- E) Akson
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hipotalamus
Kitapta limbik sistem içindeki hipotalamusun vücutta iç istikrarın sağlanmasında hayati önemi olduğu belirtilir.
Orta
12Bir öğrenci, sınavdan önce çalışma planı yapmakta, dikkatini derse yönlendirmekte ve duygularını kontrol etmekte zorlandığını fark ediyor. Ders kitabındaki tabloya göre bu işlevler beynin en çok hangi lobuyla ilişkilidir?
- A) Oksipital lob
- B) Temporal lob
- C) Parietal lob
- D) Beyincik
- E) Frontal lob
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Frontal lob
Tabloda plan yapma, dikkati yönlendirme, duyguları kontrol etme, karar verme ve problem çözme frontal lobun işlevleri arasında sayılır.
Orta
13Ders kitabındaki tabloya göre konuşma ve duyma, dili anlama ve müzik farkındalığı beynin hangi lobuyla ilgilidir?
- A) Frontal lob
- B) Parietal lob
- C) Oksipital lob
- D) Beyin sapı
- E) Temporal lob
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Temporal lob
Tabloda temporal lobun konuşma ve duyma, uzun süreli bellek, işitsel öğrenme, dili anlama ve müzik farkındalığı ile ilgili olduğu belirtilir.
Orta
14Ders kitabındaki tabloya göre kalp atışı ve kan basıncını düzenleme, solunum ve yutma, uyku düzeni gibi yaşamsal işlevler hangi yapıyla ilgilidir?
- A) Frontal lob
- B) Temporal lob
- C) Amigdala
- D) Beyin sapı
- E) Korteks
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beyin sapı
Tabloda beyin sapının kalp atışı ve kan basıncı, solunum ve yutma, uyku düzeni ile görme ve işitme reflekslerini düzenlediği belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre beynin ve işlevlerinin davranışlar üzerindeki etkileriyle ilgilenen psikologlara ne ad verilir?
- A) Psikiyatrist
- B) Nörolog
- C) Klinik psikolog
- D) Sosyal psikolog
- E) Nöropsikolog
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nöropsikolog
Kitapta davranış üzerinde beynin işlevlerinin ve sinir sisteminin etkilerini inceleyen psikologların nöropsikolog olarak adlandırıldığı belirtilir; nörologlar ise sinir sisteminin hastalıkları ve tedavisiyle çalışır.
Orta
16Ders kitabına göre çevresel sinir sisteminin görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Düşünme, öğrenme ve hayal etme gibi karmaşık işlevlerin merkezi olmak
- B) Bütün duygusal yüz ifadelerini tek başına tanımak ve yorumlamak
- C) Uyarıları merkeze, emirleri kas ve bezlere ulaştırmak
- D) Vücutta iç istikrarı tek başına sağlamak ve hormonları üretmek
- E) Görsel bilgileri işlemek ve okuma becerisini yönetmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uyarıları merkeze, emirleri kas ve bezlere ulaştırmak
Çevresel sinir sistemi duyu organlarından gelen uyarımları sinir merkezlerine, sinir merkezlerinden verilen emirleri kas ve bezlere ulaştırır.
Zor
17Kaynayan bir çaydanlığa farkında olmadan dokunan Selin elini hemen çekiyor; ardından "Çok sıcakmış, bir daha dikkat etmeliyim." diye düşünüyor. Bu olayda elin çekilmesi ve sonraki düşünce ile en doğrudan ilişkili yapılar sırasıyla hangileridir?
- A) Beyincik; amigdala
- B) Omurilik; korteks
- C) Hipotalamus; beyin sapı
- D) Oksipital lob; beyincik
- E) Beyin sapı; hipotalamus
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Omurilik; korteks
Elin hemen çekilmesi bir reflekstir ve omurilik refleks davranışlarda rol oynar. Olay üzerine düşünüp ders çıkarmak ise akıl yürütme ve istemli davranışla ilgili korteksin işlevidir.
Zor
18Ders kitabında "Ruhsal durum ve beden ilişkisi üzerinde yapılan araştırmalar zihnin bedeni, bedenin de zihni etkilediğini ortaya koymaktadır." denilmektedir. Aşağıdaki örneklerden hangisi bu karşılıklı etkileşimin her iki yönünü birlikte gösterir?
- A) Kaygının mide ağrısı, uykusuzluğun dikkat dağınıklığı yapması
- B) Bir öğrencinin uzun boylu olması ve basketbol oynaması
- C) Bir kişinin gözlük takması ve kitap okuması
- D) Bir öğrencinin matematik dersini sevmesi ve düzenli çalışması
- E) Bir sporcunun düzenli antrenman yapması ve kas kütlesinin artması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kaygının mide ağrısı, uykusuzluğun dikkat dağınıklığı yapması
Kaygının mide ağrısı yapması zihnin bedeni, uykusuzluğun dikkati dağıtması bedenin zihni etkilediğini gösterir; iki yön birlikte bulunur.
Zor
19Ders kitabındaki bir deneyde beyin yarım küresi çıkarılmış bir güvercinin baktığı ama görmediği, ağzına verilmezse önündeki yemleri yemediği, havaya atıldığında ise uçtuğu gözlenmiştir. Bu deneyden çıkarılabilecek en uygun sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Beyin yarım küreleri yalnız uçma davranışını yönetir.
- B) Temel hareketler sürse de anlamlandırma beyin yarım kürelerine bağlıdır.
- C) Görme yalnız gözle ilgilidir; beynin görmede hiçbir rolü yoktur.
- D) Beyin yarım küreleri çıkarıldığında canlının bütün davranışları tamamen durur.
- E) Güvercinlerde yeme davranışı beyinden bağımsız gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Temel hareketler sürse de anlamlandırma beyin yarım kürelerine bağlıdır.
Güvercin uçabilmiş (temel hareket sürmüş), ancak görüp anlamlandıramamış ve kendiliğinden yem yiyememiştir. Kitap da yarım kürelerin arızasının zekâ, bellek, düşünme ve istemli davranma yeteneğini yok edebileceğini belirtir.
Zor
20Bir kişi trafikte ani fren yapan bir aracın arkasında duruyor; kalbi hızla çarpıyor, avuç içleri terliyor. Birkaç dakika sonra güvende olduğunu anlayınca nefesi ve kalp atışı normale dönüyor. Ders kitabındaki bilgilere göre bu süreçte otonom sinir sisteminin iki bölümünün ilişkisi için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) İki sistem de aynı anda organları hızlandırıcı yönde çalışır.
- B) Parasempatik sistem tehlike anında, sempatik sistem dinlenmede etkindir.
- C) Bu tepkiler merkezî sinir sistemiyle değil yalnız kaslarla ilgilidir.
- D) Sempatik ve parasempatik sistem birbirine zıt etkilerle organizmanın dengesini sağlar.
- E) Otonom sinir sistemi yalnız istemli davranışları yönetir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sempatik ve parasempatik sistem birbirine zıt etkilerle organizmanın dengesini sağlar.
Kitapta sempatik sistemin hızlandırıcı, parasempatik sistemin yavaşlatıcı yönde etki ettiği ve bu iki sistemin birbirine zıt tepkilerle organizmanın faaliyetlerini düzenlediği belirtilir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.