11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Duyum ve Özellikleri

duyum
duyu organı
alt eşik
üst eşik
farklılaşma eşiği
denge duyumu
hâl duyumu

Duyum nedir ve hangi koşullarda oluşur?

Duyum, uyarıcının duyu organında sinir akımına dönüşüp beyne ulaşmasıyla oluşan ilk farkındalıktır. Görme duyumu gözün ağ tabakasındaki çubuk ve koni hücrelerinde, işitme duyumu ses dalgalarının kulak zarını titreştirmesiyle başlar. Koku duyumunu gaz hâlindeki moleküller, tat duyumunu tükürükte çözünen maddeler ortaya çıkarır. Deri alıcıları sertlik, nem, pürüz, sıcaklık ve ağrı bilgisini taşır. Göz kapalıyken elin kulağa götürülebilmesi kas duyumuna, açlık ve yorgunluk hâl duyumuna örnektir; denge duyumu iç kulaktaki yarım daire kanallarıyla sağlanır. Duyumun oluşması için bir uyarıcı, sağlam bir duyu organı, uyarıyı ileten sinirler, sağlıklı bir beyin, uygun bir ortam ve duyum eşikleri arasında bir şiddet gerekir; örneğin ses boşlukta yayılmaz. Alt eşik fark edilen en düşük, üst eşik en yüksek şiddettir. Dilin belli bölgelerinin yalnız belli tatlara duyarlı olduğu düşüncesi doğru değildir; tat tomurcukları her tada dilin her yerinde tepki verir.

Duyum ve Özellikleri: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, dış dünyayla ilk bağımızı kuran duyumu, duyum türlerini ve duyumun oluşma koşullarını anlatıyor. Duyum, uyarıcının duyu organında sinir akımına dönüşüp beyne ulaşmasıyla oluşan ilk farkındalıktır.

Görme: Ağ tabakadaki çubuk ve koni hücrelerinde başlar; insan, mor ötesi ile kızıl ötesi arasındaki ışığı görür.
İşitme: Ses dalgaları kulak zarını titreştirir; iç kulaktaki salyangozda sıvının titreşimi sinir akımına dönüşür.
Koku ve tat: Koku burundaki alıcılarda gaz hâlindeki moleküllerle, tat ise tükürükte çözünen maddelerle tat tomurcuklarında başlar. Kitap dört temel tat (tatlı, tuzlu, ekşi, acı) sayar; bugün beşinci tat olarak umami de kabul edilir.
Dokunma: Deri alıcıları sertlik, nem, pürüz, sıcaklık ve ağrı bilgisini taşır.
Hareket-kas, hâl ve denge duyumu: Gözümüz kapalıyken elimizi kulağımıza götürebilmemiz kas duyumudur; açlık ve yorgunluk hâl duyumudur; denge iç kulaktaki yarım daire kanallarıyla sağlanır.
Duyumun koşulları: Bir uyarıcı, sağlam bir duyu organı, uyarıyı ileten sinirler ve sağlıklı bir beyin, uygun bir ortam (ses boşlukta yayılmaz) ve duyum eşikleri arasında bir şiddet gerekir.
Duyum eşikleri: Alt eşik fark edilen en düşük, üst eşik en yüksek şiddettir; farklılaşma eşiği iki uyarıcı arasındaki farkın fark edilmesi için gereken en az değişimdir.

Unutma: Dilin belli bölgelerinin yalnız belli tatlara duyarlı olduğu fikri (dil haritası) yanlıştır; tat tomurcukları her tada dilin her yerinde tepki verir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Güncel değil
Kitapta (s. 57): ~~“Acı, tatlı, ekşi ve tuzlu olmak üzere 4 temel tat vardır. Dilin uç kısmı tatlı ve tuzluya, yan kısımları ekşiye, arka kısmı ise acıya duyarlıdır.”~~
Doğrusu: Bugün beşinci temel tat olarak umami (et suyu, peynir gibi besinlerdeki tat) kabul edilir. Dilin bölgelere ayrıldığı “tat haritası” da yanlıştır; tat tomurcukları dilin her yerinde bütün temel tatları algılar.

Önce temeli pekiştir

Duyumları iki gruba ayır: beş dış duyu ve beden içinden bilgi veren duyular (kas, hâl, denge).
Duyumun beş koşulunu bir zincir gibi yaz: uyarıcı → ortam → duyu organı → sinir → beyin.
Eşik türlerini birer örnekle eşle: duyabildiğin en kısık ses alt eşik, iki ağırlık arasındaki fark farklılaşma eşiği.

Günlük hayattan: Köpek düdüğünün sesini sen duymazsın ama köpek duyar. Bu, iki türün işitme eşiklerinin farklı olduğunu gösterir.

Sık yapılan hata: Kitaptaki dil haritasına güvenmek. Dilin ucunun yalnız tatlıya, arkasının yalnız acıya duyarlı olduğu düşüncesi araştırmalarla çürütülmüştür.

İpucu: Duyumu “ham veri” olarak düşün: Göz ışığı, kulak titreşimi alır; bunun ne olduğunu söylemek bir sonraki konunun, algının işidir.

Derinleş

Kitaptaki mutlak eşik örneklerine bak: 50 km ötedeki mum alevi, üç odalı evde bir damla parfüm, 6 metreden duyulan saat tik takı. Bunlardan birini seç ve gerçek hayatta neden çoğu zaman fark edemediğimizi düşünerek iki gerekçe yaz. Düşün: Duyu organlarımız daha keskin olsaydı yaşamımız kolaylaşır mıydı, zorlaşır mıydı?

Bu konuda neler var?

Duyum Eşiği

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre görme duyumu gözün ağ tabakasındaki hangi alıcılarda başlar?
- A) Tat tomurcuklarında
- B) Yarım daire kanallarında
- C) Salyangozda
- D) Kulak zarında
- E) Çubuk ve koni hücrelerinde
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çubuk ve koni hücrelerinde
Görme duyumu gözde elektromanyetik ışınıma duyarlı alıcılarda, yani ağ tabakadaki çubukçuk ve konilerde başlar.
Kolay
2Uyarıcıların duyu organları aracılığıyla elektrik akımına dönüştürülüp beyne ulaşmasıyla oluşan ilk farkındalığa ne ad verilir?
- A) Algı
- B) Alışma
- C) Duyum
- D) Tepki
- E) Refleks
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Duyum
Duyum dışsal bir uyarıcıyla ilgili ilk farkındalığımızdır; uyarıcıların duyu organlarında elektrik akımına dönüşüp beyne ulaşmasıyla oluşur.
Kolay
3Ders kitabına göre işitme duyumu nasıl başlar?
- A) Işığın ağ tabakaya düşmesiyle
- B) Gaz hâlindeki moleküllerin burun boşluğuna ulaşmasıyla
- C) Ses dalgalarının kulak zarını titreştirmesiyle
- D) Tükürükte çözünen maddelerle
- E) Derinin bir yüzeye dokunmasıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ses dalgalarının kulak zarını titreştirmesiyle
İşitme duyumu ses dalgalarının kulak zarını mekanik olarak titreştirmesiyle başlar; bu titreşimler iç kulaktaki salyangozu titreştirir.
Kolay
4Ders kitabına göre koku duyumunu ortaya çıkaran nedir?
- A) Tükürükte çözünebilen kimyasal maddeler
- B) Ses dalgalarının kulak zarında oluşturduğu mekanik titreşimler
- C) Elektromanyetik ışınımın dalga boyları
- D) Maddelerden yayılan gaz hâlindeki kimyasal moleküller
- E) Deri üzerine yapılan basınç ve sıcaklık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Maddelerden yayılan gaz hâlindeki kimyasal moleküller
Koku duyumu burun boşluğundaki alıcılarda başlar ve maddelerden yayılan gaz hâlindeki kimyasal moleküllerle ortaya çıkar.
Kolay
5Açlık, susuzluk, yorgunluk ve mide bulantısı gibi iç organlarımız hakkında bilgi veren duyuma ne ad verilir?
- A) Denge duyumu
- B) Hareket ve kas duyumu
- C) Dokunma duyumu
- D) Hâl (durum) duyumu
- E) Tat duyumu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hâl (durum) duyumu
Hâl duyumu iç organlarımız hakkında bilgi verir; açlık, susuzluk, yorgunluk ve mide bulantısı örnektir.
Kolay
6Ders kitabına göre denge duyumunu sağlayan mekanizma nerede bulunur?
- A) İç kulaktaki yarım daire kanallarında
- B) Gözün ağ tabakasında
- C) Burun boşluğunda
- D) Dil ve damaktaki tat tomurcuklarında
- E) Derinin alt katmanlarında
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İç kulaktaki yarım daire kanallarında
Denge duyumunu sağlayan mekanizma iç kulaktaki yarım daire kanallarında bulunur.
Kolay
7Duyu organlarının bir uyarıcıyı fark etmeye başladığı en düşük noktaya ne ad verilir?
- A) Üst duyum eşiği
- B) Alt duyum eşiği
- C) Farklılaşma eşiği
- D) Duyusal uyum
- E) Algısal değişmezlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Alt duyum eşiği
Alt duyum eşiği duyu organlarının bir uyarıcıyı fark etmeye başladığı en düşük noktadır.
Kolay
8Ders kitabına göre tat duyumunu oluşturan nedir?
- A) Havadaki gaz hâlindeki kimyasal moleküller
- B) Kulak zarına ulaşan ses dalgaları
- C) Göze gelen elektromanyetik ışınım
- D) Derideki basınç ve sıcaklık değişimleri
- E) Tükürükte çözünebilen kimyasal maddeler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tükürükte çözünebilen kimyasal maddeler
Tat alıcıları tat tomurcuklarıdır; tat duyumunu tükürükte çözünebilen kimyasal maddeler oluşturur.
Orta
9Gözleri kapalı olan Selim, yanlış yapmadan elini kulağına götürebiliyor ve ayakta durduğunu biliyor. Ders kitabına göre bu durumu sağlayan duyum hangisidir?
- A) Hâl (durum) duyumu
- B) Görme duyumu
- C) Dokunma duyumu
- D) Koku duyumu
- E) Hareket ve kas duyumu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hareket ve kas duyumu
Hareket ve kas duyumu bedenimizin ve hareketlerimizin bilincinde olmamızı sağlar; gözler kapalı da olsa elimizi kulağımıza götürebiliriz.
Orta
10Sırt üstü düşmekte olan bir kedinin havada dönerek dört ayağı üzerine yere inmesi ders kitabına göre hangi duyumla ilgilidir?
- A) Hâl duyumu
- B) Denge duyumu
- C) Dokunma duyumu
- D) Görme duyumu
- E) İşitme duyumu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Denge duyumu
Kitapta denge duyumu sayesinde kedinin sırt üstü düşmekte olduğu yerden dört ayak konumuna geçebildiği örneği verilir.
Orta
11Uzay boşluğunda yan yana duran iki astronottan biri bağırdığında, kask içi telsiz olmadan diğeri sesi duyamaz. Bu durum ders kitabındaki duyumun hangi koşuluyla açıklanır?
- A) Uyarıcının iletilebileceği ortamın uygun olması gerekir.
- B) Duyu organlarının sağlam olması gerekir.
- C) Uyarıcının şiddetinin her durumda üst eşiği aşması gerekir.
- D) Duyum için sağlıklı bir beyin gerekir.
- E) Uyarıcının bir iç organdan gelmesi gerekir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uyarıcının iletilebileceği ortamın uygun olması gerekir.
Kitapta duyumun koşulları arasında uyarıcının iletilebileceği ortamın uygun olması gerektiği ve sesin boşlukta yayılmadığı örneği verilir.
Orta
12Kulakları tamamen sağlıklı olan bir kişi, işitme siniri hasar gördüğü için sesleri duyamıyor. Bu durum ders kitabındaki duyumun hangi koşuluyla en doğrudan ilgilidir?
- A) Uyarıcıyı beyne iletecek sağlam sinirler gerekir.
- B) Uyarıcının iletileceği ortam uygun olmalıdır.
- C) Uyarıcının şiddeti duyum eşikleri arasında olmalıdır.
- D) Duyumun gerçekleşmesi için bir uyarıcı kaynak gerekir.
- E) Duyu organı kaslarının olgunlaşmış olması gerekir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uyarıcıyı beyne iletecek sağlam sinirler gerekir.
Kitapta duyumun nörofizyolojik bir olay olduğu, bu yüzden uyarıcıyı beyne iletecek duyum sinirlerine ve sağlıklı bir beyne ihtiyaç olduğu belirtilir.
Orta
13Elindeki 15 gramlık ağırlığa bir gram eklendiğinde fark göremeyen bir denek, ağırlık belli bir miktara çıkınca iki ağırlığın farklı olduğunu söylüyor. Bu deneyde ölçülen kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Alt duyum eşiği
- B) Üst duyum eşiği
- C) Duyusal uyum
- D) Farklılaşma eşiği
- E) Hâl duyumu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Farklılaşma eşiği
Farklılaşma eşiği uyarıcının şiddetindeki değişikliğin fark edilebilmesi için gereken en az miktardır.
Orta
14İnsanların duyamadığı fay kırılması sesini bazı hayvanların duyarak bölgeyi terk ettiği gözleniyor. Ders kitabına göre bu örnek neyi gösterir?
- A) Hayvanların duyum eşiği olmadığını
- B) İnsanların hiçbir doğal sesi duyamadığını
- C) Ses dalgalarının boşlukta yayıldığını
- D) Duyum eşiklerinin türler arasında farklılık gösterdiğini
- E) Duyum eşiklerinin bütün canlılarda tamamen aynı olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duyum eşiklerinin türler arasında farklılık gösterdiğini
Kitapta duyum eşiklerinin insandan insana değişebileceği gibi hayvanlar arasında da çeşitlilik gösterdiği ve fay kırılması sesi örneği verilir.
Orta
15Konu özetinde dil haritası fikriyle ilgili hangi bilgi verilir?
- A) Tat tomurcukları her tada dilin her yerinde tepki verir.
- B) Dilin ucu yalnız acı tada duyarlıdır.
- C) Dilin arka kısmı yalnız tatlı tada, ucu ise acıya duyarlıdır.
- D) Tat yalnız dilin orta kısmında alınır.
- E) Dil haritası bütün tatları doğru gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tat tomurcukları her tada dilin her yerinde tepki verir.
Konu özetinde dilin belli bölgelerinin yalnız belli tatlara duyarlı olduğu fikrinin yanlış olduğu, tat tomurcuklarının her tada dilin her yerinde tepki verdiği belirtilir.
Orta
16Ders kitabına göre insanın kızıl ötesi ve mor ötesi ışınları görememesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bu ışınların hiçbir enerji taşımaması
- B) İnsan gözünde çubuk ve koni hücrelerinin hiç bulunmaması
- C) Bu ışınların görme duyumunun eşikleri dışında kalması
- D) Bu ışınların yalnız boşlukta yayılması
- E) Bu ışınların yalnız hayvanlara zarar vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bu ışınların görme duyumunun eşikleri dışında kalması
Kitaba göre insan gözü yalnız belli bir dalga boyu aralığını görür; kızıl ötesi ve mor ötesi ışınlar bu eşiklerin dışında kaldığı için görülemez.
Zor
17Bir kişi sessiz bir odada uzaktaki bir saatin tik takını ancak duyabiliyor. Bir başka gün çok yüksek bir patlama sesine maruz kalınca kulaklarında acı hissediyor. Ders kitabındaki eşik kavramlarına göre bu iki durum sırasıyla neyle ilgilidir?
- A) Üst duyum eşiğine yakın bir uyarıcı; alt duyum eşiğine ulaşan bir uyarıcı
- B) Farklılaşma eşiğini aşan bir uyarıcı; duyusal uyum sağlanan bir uyarıcı
- C) Alt duyum eşiğine yakın bir uyarıcı; üst duyum eşiğine ulaşan bir uyarıcı
- D) Alt duyum eşiğinin altında bir uyarıcı; farklılaşma eşiğinde bir uyarıcı
- E) Duyusal uyum sağlanan bir uyarıcı; alt duyum eşiğine yakın bir uyarıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alt duyum eşiğine yakın bir uyarıcı; üst duyum eşiğine ulaşan bir uyarıcı
Zar zor duyulan zayıf ses alt eşiğe yakındır; aşırı şiddetli, acı veren ses ise üst eşiğe ulaşır ya da onu aşar.
Zor
18Ders kitabında duyumun meydana gelmesi için beş koşul sayılır: uyarıcı kaynak, sağlam duyu organı, uyarıcıyı ileten sinirler ve sağlıklı beyin, uygun ortam ve duyum eşikleri arasında bir şiddet. Doğuştan görme engelli bir kişinin ışığı göremeyip sesleri duyabilmesi bu koşullardan hangisinin hangi duyum için eksik olduğunu gösterir?
- A) İşitme duyumu için uygun ortam koşulunun eksik olmasını
- B) Görme duyumu için sağlam duyu organı koşulunun eksik olmasını
- C) Görme duyumu için uyarıcı kaynağın hiç bulunmamasını
- D) Her iki duyum için de sağlıklı beyin koşulunun eksik olmasını
- E) İşitme duyumu için eşik koşulunun eksik olmasını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Görme duyumu için sağlam duyu organı koşulunun eksik olmasını
Işık uyarıcısı vardır ama onu alacak duyu organı yeterli değildir; işitme için koşullar sağlandığı için sesler duyulur.
Zor
19Ders kitabında "Duyular, organizmanın çevreye açılan pencereleri gibidir." denilmektedir. Bu benzetmeyle vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duyu organları yalnız görme için önemlidir.
- B) Duyumlar algıdan bağımsız olarak dünyayı tümüyle anlamlandırır.
- C) Çevredeki uyarıcıların tamamını her zaman fark ederiz.
- D) Duyum oluşması için beyne gerek yoktur.
- E) Bedenden ve çevreden gelen etkileri ancak duyumlar aracılığıyla alabiliriz.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bedenden ve çevreden gelen etkileri ancak duyumlar aracılığıyla alabiliriz.
Kitapta duyuların çevreye açılan pencereler gibi olduğu, bedenden ve çevreden gelen etkileri ancak duyumlarla alabildiğimiz belirtilir.
Zor
20Dört kişi aynı odada farklı durumlar yaşıyor: I. Ali yorgunluk hissediyor. II. Ece gözleri kapalıyken kolunu havaya kaldırdığını biliyor. III. Can dönme dolaptan indikten sonra sendeliyor. IV. Su karnının acıktığını fark ediyor. Ders kitabındaki duyum türlerine göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) I ve II: hâl duyumu; III: dokunma duyumu; IV: tat ve koku duyumu
- B) I ve IV: hâl duyumu; II: hareket ve kas duyumu; III: denge duyumu
- C) I: denge duyumu; II ve III: hâl duyumu; IV: koku duyumu
- D) I ve III: hareket ve kas duyumu; II ve IV: hâl duyumu
- E) I, II, III ve IV: dokunma duyumu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) I ve IV: hâl duyumu; II: hareket ve kas duyumu; III: denge duyumu
Yorgunluk ve açlık iç organlardan bilgi veren hâl duyumudur; bedenin konumunu bilmek hareket ve kas duyumudur; dönme sonrası sendelemek iç kulaktaki denge mekanizmasıyla ilgilidir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.