11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Dikkat ve Bilinçlilik Türleri

dikkat
seçici dikkat
bölünmüş dikkat
uyku evreleri
REM
hipnoz
meditasyon
bağımlılık

Dikkat türleri ve bilinçlilik türleri nelerdir?

Dikkat, zihin gücünün bir nesne ya da olay üzerinde yoğunlaşmasıdır; bilinçlilik türleri ise uyku, rüya, hipnoz ve meditasyon gibi değişen bilinç durumlarıdır. Edilgin dikkat ani ses gibi uyarıcılarla istemsiz oluşur, etkin dikkat çaba ister. Seçici dikkat birkaç uyarıcıyı seçer, bölünmüş dikkat iki işi birlikte yapmayı, sürdürülen dikkat ise dikkati uzun süre korumayı sağlar. Uykuda beynin etkinliği sürer; derin NREM uykusunda beden dinlenir, REM uykusunda gözler hızla hareket eder ve rüyaların büyük kısmı görülür. NREM ve REM gece boyunca 5-6 kez döngü hâlinde tekrarlanır. Freud’a göre rüyalar bastırılmış dürtülerin simgesel dışavurumudur. Hipnoz, telkine açıklığın arttığı farklı bir bilinç durumudur; kişiye istemediği bir şey yaptırılamaz, ama ağrı azaltılabilir. Meditasyon zihni sakinleştiren bir gevşeme tekniğidir. Uyku bir kapanma değil, beynin belleği ve bedeni düzenlediği etkin bir süreçtir; uykusuzluk dikkat dağınıklığı ve unutkanlık yapar.

Dikkat ve Bilinçlilik Türleri: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, dikkatin türlerini ve uyku, rüya, hipnoz, meditasyon ve psikoaktif maddelerle değişen bilinç durumlarını anlatıyor. Dikkat, zihin gücünün bir nesne ya da olay üzerinde yoğunlaşmasıdır; bazı bilgileri geçiren, bazılarını süzen esnek bir süzgece benzer.

Dikkat türleri: Edilgin dikkat ani ses gibi uyarıcılarla istemsiz oluşur; etkin dikkat çaba ister. Seçici dikkat birkaç uyarıcıyı seçer, odaklanmış dikkat dağıtıcılara rağmen sürer, bölünmüş dikkat iki işi birlikte yapmaktır, sürdürülen dikkat uzun süre korunur.
Uyku evreleri: Uykuda beynin etkinliği sürer. Kitap dört NREM evresi ve bir REM evresinden söz eder; bugün NREM genellikle üç evrede incelenir. Derin NREM uykusunda beden dinlenir, büyüme hormonu artar.
REM uykusu: Gözler hızla hareket eder, beyin dalgaları uyanıklığa yakındır, kaslar gevşektir. Rüyaların büyük kısmı bu evrede görülür; gece boyunca NREM ve REM 5-6 kez döngü hâlinde tekrarlanır.
Uykusuzluk: Baş ağrısı, dikkat dağınıklığı ve unutkanlık yapar; çünkü bellek uykuda pekişir.
Rüyalar: Freud’a göre bastırılmış dürtülerin simgesel dışavurumudur; rüyaların bilişsel işlevi olduğu da ileri sürülür.
Hipnoz ve meditasyon: Hipnoz telkine açıklığın arttığı farklı bir bilinç durumudur; kişiye istemediği bir şey yaptırılamaz, kişiliği değişmez ama ağrı azaltılabilir. Meditasyon zihni sakinleştiren bir gevşeme tekniğidir.
Psikoaktif maddeler: Sinir sistemini etkileyerek bilinç ve duyguyu değiştirir. Uzun kullanımda tolerans ve bedensel-psikolojik bağımlılık gelişir.

Unutma: Uyku bir “kapanma” değil, beynin bellek ve bedeni düzenlediği etkin bir süreçtir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Güncel değil
Kitapta (s. 87): ~~“Uykuda 5 evre görülür. Bu evrelerin ilk dördü derin uykudur. Non-rem (Nrem) evresi olarak adlandırılır.”~~
Doğrusu: Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi’nin 2007’den beri kullanılan sınıflamasına göre NREM uykusu üç evredir (N1, N2, N3); bunlara REM evresi eklenir. N1 ve N2 hafif, N3 derin uykudur. Kitap da ilk iki evrenin hafif uyku olduğunu söyler.
Hata
Kitapta (s. 87): “İyi uyunmazsa vücudun dinlenmesinden sorumlu olan melatonin hormonu ile kişinin kendisini enerjik hissetmesini sağlayan leptin hormonu az salgılandığından vücutta kas tamiri yapılamaz…”
Doğrusu: Melatonin uyku-uyanıklık ritmini düzenleyen hormondur; leptin ise tokluk hissi veren hormondur. Yetersiz uykuda leptin azalır, açlık hormonu grelin artar ve iştah yükselir. Kas onarımında asıl rol derin uykuda salgılanan büyüme hormonunundur.

Önce temeli pekiştir

Altı dikkat türünü birer örnekle yaz: patlama sesi (edilgin), ders çalışma (etkin), not alırken dinleme (bölünmüş).
Uyku döngüsünü çiz: hafif uyku, derin uyku, REM; gecede 5-6 kez tekrar.
Hipnozun yapabildiklerini (ağrıyı azaltmak) ve yapamadıklarını (kişiliği değiştirmek) iki listeye ayır.

Günlük hayattan: Sınavdan önceki gece uykusuz kalmak, çalıştığın bilgilerin pekişmesini engeller. Yeterli uyku, ek bir saat tekrar kadar değerli olabilir.

Sık yapılan hata: Kitapta “leptin enerjik hissettiren hormondur” deniyor; leptin aslında tokluk hissiyle ilgilidir. Melatonin de uykuyu düzenleyen hormondur, kas tamirinden sorumlu değildir.

İpucu: REM’i “Rüya, Göz hareketi, Ama kaslar gevşek” diye hatırla.

Derinleş

Kitaptaki eşleştirme uygulamasını yap: televizyon izlerken dikkatin dağılmaması, ödevde kısa süreli dikkat, sınavda korna sesleriyle konsantre olamama ve not alırken dinleme durumlarını dikkat türleriyle eşle. Düşün: Telefon bildirimleri hangi dikkat türünü en çok zorlar, neden?

Bu konuda neler var?

Uyku ve Rüyalar
Hipnoz
Meditasyon

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Kütüphanede ders çalışan öğrenciler, bir kitap rafının devrilmesiyle çıkan gürültüye hiçbir çaba harcamadan, istemsizce başlarını çeviriyor. Öğrencilerin bu tepkisi hangi dikkat türüne örnektir?
- A) Sürdürülen dikkat
- B) Odaklanmış dikkat
- C) Bölünmüş dikkat
- D) Edilgin dikkat
- E) Etkin dikkat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Edilgin dikkat
Edilgin (pasif) dikkat, aniden ortaya çıkan ya da şiddetli bir uyarıcı gibi doğrudan dış etkilerle oluşur; kişi uyarana dikkat etmek için çaba harcamaz. Etkin dikkat ise çaba gerektirir.
Kolay
2Bir haritada küçük bir köyün adını bulmak isteyen Ece, haritayı satır satır tarayarak dikkatle arama yapıyor. Ece'nin kullandığı dikkat türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bölünmüş dikkat
- B) Edilgin dikkat
- C) Gevşek uyanıklık
- D) Baygınlık
- E) Etkin dikkat
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Etkin dikkat
Etkin (aktif) dikkat fiziksel ve psikolojik bir çabayla gerçekleştirilen dikkattir. Ece haritadaki adı bulmak için bilinçli bir çaba harcamaktadır.
Kolay
3Telefonda arkadaşıyla konuşurken bir yandan yemek pişiren Murat, iki işi aynı anda yürütmeye çalışıyor. Murat'ın kullandığı dikkat türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bölünmüş dikkat
- B) Sürdürülen dikkat
- C) Edilgin dikkat
- D) Odaklanmış dikkat
- E) Gevşek uyanıklık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bölünmüş dikkat
Bölünmüş dikkat aynı anda birden çok görevi yerine getirebilme, dikkati iki göreve birden yöneltebilme yeteneğidir.
Kolay
4Uykunun REM evresine bu adın verilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kasların bu evrede çok güçlü biçimde gerilmesi
- B) Beyin etkinliğinin bu evrede tamamen durması
- C) Solunumun bu evrede birkaç dakika durması
- D) Vücut ısısının bu evrede hızla düşmesi
- E) Gözlerin kapaklar altında hızla hareket etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gözlerin kapaklar altında hızla hareket etmesi
REM “hızlı göz hareketleri” demektir; bu evrede gözler göz kapaklarının altında hızla hareket eder. REM'de kaslar gevşektir ve beyin dalgaları uyanık hâle yakın bir etkinlik gösterir.
Kolay
5Ders kitabına göre rüyaların büyük bölümü uykunun hangi evresinde görülür?
- A) Uykuya dalarken
- B) REM evresinde
- C) Uyanıkken
- D) Baygınlık sırasında
- E) Derin NREM evresinde
Cevabı göster
Doğru cevap: B) REM evresinde
Rüyaların büyük bölümü REM uykusunda görülür; REM'den uyandırılan kişi büyük olasılıkla rüya gördüğünü söyler.
Kolay
6Ders kitabına göre hipnozla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Hipnoz ağrı duyumunu hiç etkilemez.
- B) Hipnozla kişinin zekâ düzeyi artırılabilir.
- C) Hipnozda telkin edilebilirlik azalır.
- D) Hipnozda kişinin kişiliği değiştirilemez.
- E) Hipnoz altındaki kişiye her şey yaptırılabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hipnozda kişinin kişiliği değiştirilemez.
Hipnozda bireyin kişiliği değişmez; fiziksel gücü, belleği ve zekâ düzeyi değiştirilemez ve normal hayatta yaptırılamayan şeyler yaptırılamaz. Telkin edilebilirlik artar ve ağrı duyumu azaltılabilir.
Kolay
7Zihni sakinleştirmeyi ve beden işlevlerini ruhsal olarak denetlemeyi amaçlayan, temeli Uzak Doğu inançlarına dayanan gevşeme tekniği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Meditasyon
- B) Bölünmüş dikkat
- C) Hipnoz
- D) Serbest çağrışım
- E) REM uykusu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Meditasyon
Ders kitabına göre meditasyon, temeli Uzak Doğu inançlarına dayalı, beden işlevlerini ruhsal olarak denetlemeyi amaçlayan bir gevşeme tekniğidir. Hipnoz ise telkin edilebilirliğin arttığı farklı bir bilinç durumudur.
Kolay
8Sınav haftasında birkaç gece çok az uyuyan Tolga'da aşağıdakilerden hangisinin görülmesi beklenir?
- A) Dikkatin keskinleşmesi
- B) Belleğin güçlenmesi
- C) Dikkat toplamada zorluk
- D) Yorgunluğun azalması
- E) Düşünmenin hızlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dikkat toplamada zorluk
Ders kitabına göre uyku süresinin bozulması baş ağrısı, yorgunluk, gerginlik, dikkat toplamada zorluk ve düşünsel etkinlikte yavaşlama gibi yakınmalara yol açar.
Orta
9Yan masada yüksek sesle konuşulan bir kafede Nur, çevredeki gürültüye rağmen dikkatini romanından ayırmadan okumayı sürdürüyor. Nur'un bu yeteneği hangi dikkat türüyle açıklanır?
- A) Gevşek uyanıklık
- B) Bölünmüş dikkat
- C) Edilgin dikkat
- D) Aşırı uyanıklık
- E) Odaklanmış dikkat
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Odaklanmış dikkat
Odaklanmış dikkat, dikkati dağıtan öteki uyaranlara rağmen dikkati belli bir uyarıcıya odaklayabilme yeteneğidir. Nur gürültüye rağmen kitabına odaklanmaktadır.
Orta
10Bir hava trafik kontrolörü, vardiyası boyunca saatlerce ekrandaki uçak hareketlerini dikkatini dağıtmadan izlemeyi sürdürüyor. Kontrolörün görevi en çok hangi dikkat türünü gerektirir?
- A) Bölünmüş dikkat
- B) Gevşek uyanıklık
- C) Edilgin dikkat
- D) Rüya görme
- E) Sürdürülen dikkat
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sürdürülen dikkat
Sürdürülen (sürekli) dikkat, dikkatin bir etkinlik ya da uyaran üzerinde uzun süre korunabilmesidir. Saatlerce aynı ekranı izlemek bu dikkati gerektirir.
Orta
11Ders kitabında dikkatin esnek bir süzgece benzetilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uyarıcıların hiçbirini bilince sokmaması
- B) Bazı uyarıcıları geçirip bazılarını süzmesi
- C) Yalnızca iç uyarıcılara yönelmesi
- D) Bütün uyarıcıları eşit biçimde bilince taşıması
- E) Yalnızca uyku sırasında etkin olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bazı uyarıcıları geçirip bazılarını süzmesi
Dikkat bazı bilgileri geçirir (sınıfta anlatılanlar), bazılarını geçirmez (dışarıdaki sesler), bazılarını kısmen geçirir; bu yüzden esnek bir süzgece benzetilir.
Orta
12Ders çalışırken aynı anda telefonundan mesajlaşan Berk, okuduklarını sonradan hatırlamakta zorlanıyor. Bu durum ders kitabına göre nasıl açıklanır?
- A) Bölünmüş dikkat öğrenmeyi her zaman kolaylaştırır.
- B) Edilgin dikkat çaba gerektiren bir dikkat türüdür.
- C) Birden çok uyarıcıya dikkat edilince öğrenme zorlaşır.
- D) Hatırlama dikkatle ilişkili bir süreç değildir.
- E) Mesajlaşmak dikkati sürdürmeyi güçlendirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Birden çok uyarıcıya dikkat edilince öğrenme zorlaşır.
Ders kitabına göre birden fazla uyarıcıya dikkat edildiğinde öğrenme ve hatırlama zordur. Berk dikkatini ders ile mesajlaşma arasında bölmüştür.
Orta
13Ders kitabına göre derin NREM uykusunun işlevlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gözlerin hızla hareket etmesine yol açmak
- B) Rüyaların büyük bölümünün görülmesini sağlamak
- C) Kişinin kolayca uyandırılmasını sağlamak
- D) Bedenin dinlenmesini ve yenilenmesini sağlamak
- E) Kasları gerip bedeni tetikte tutmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bedenin dinlenmesini ve yenilenmesini sağlamak
NREM evrelerinde solunum, dolaşım ve kas sistemi düzenlenir ve beden dinlenir; derin uyku protein sentezini ve bebeklerde büyüme hormonu salgısını artırır. Rüyaların çoğu ve hızlı göz hareketleri REM'e özgüdür.
Orta
14Bir uyku laboratuvarında, uyuyan bir gönüllünün gözlerinin hızla hareket ettiği, beyin dalgalarının uyanık hâle yakın olduğu ama kaslarının gevşek olduğu kaydediliyor. Gönüllü tam bu sırada uyandırılırsa büyük olasılıkla ne söyler?
- A) Hiç uyumadığını
- B) Bayılmış olduğunu
- C) Rüya gördüğünü
- D) Hipnoz altında olduğunu
- E) Meditasyon yaptığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Rüya gördüğünü
Hızlı göz hareketleri, uyanıklığa yakın beyin dalgaları ve gevşek kaslar REM evresini gösterir. Rüyaların büyük bölümü REM'de görüldüğü için kişi büyük olasılıkla rüya gördüğünü söyler.
Orta
15Ders kitabına göre hipnozun ağrı duyumunu azaltabilmesi nedeniyle kullanıldığı durumlardan biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Unutulan her bilgiyi kesin olarak geri getirme
- B) Fiziksel gücü olağanüstü artırma
- C) Kişinin kişiliğini tümüyle değiştirme
- D) İlaçla uyuşturmanın sakıncalı olduğu ameliyatlar
- E) Kişinin zekâ düzeyini artırma çalışmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlaçla uyuşturmanın sakıncalı olduğu ameliyatlar
Hipnoz etkisi altında acı duyumu azaltılabildiği için ilaçla uyuşturmanın sakıncalı olduğu bazı ameliyatlarda ve diş çekiminde kullanılır. Hipnozla zekâ, kişilik ve fiziksel güç değiştirilemez.
Orta
16Bir maddeyi uzun süre kullanan kişinin, ilk zamanlardaki etkiyi elde edebilmek için zamanla daha fazla miktara ihtiyaç duyması aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?
- A) Meditasyon
- B) Tolerans
- C) Hipnoz
- D) Edilgin dikkat
- E) REM uykusu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tolerans
Psikoaktif maddelerin uzun süre kullanımında tolerans gelişir: aynı etki için giderek daha fazla madde gerekir. Bu süreç bedensel ve psikolojik bağımlılığa da yol açabilir.
Zor
17Aşağıda üç durum verilmiştir: I. Patlayan bir balonun sesine istemsizce dönmek II. Araba kullanırken bir yandan yol tarifini dinlemek III. Uzun bir sınav boyunca dikkatini sorulardan ayırmamak Bu durumlarda kullanılan dikkat türleri sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Edilgin, sürdürülen, bölünmüş
- B) Edilgin, bölünmüş, sürdürülen
- C) Sürdürülen, bölünmüş, edilgin
- D) Bölünmüş, edilgin, sürdürülen
- E) Etkin, bölünmüş, edilgin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Edilgin, bölünmüş, sürdürülen
Ani sese istemsizce dönmek edilgin dikkat, iki işi birlikte yapmak bölünmüş dikkat, dikkati uzun süre aynı görevde korumak sürdürülen dikkattir.
Zor
18Bir araştırmada aynı kelime listesini ezberleyen iki gruptan biri ardından normal uykusunu uyuyor, öteki bütün gece uyutulmuyor. Ertesi gün uyuyan grubun listeyi daha iyi hatırladığı görülüyor. Bu bulgu ders kitabındaki hangi bilgiyle uyumludur?
- A) Uyku sırasında günlük bellek yenilenir ve pekişir.
- B) Bellek yalnızca uyanıklık sırasında çalışır.
- C) Uykusuzluk dikkati ve belleği güçlendirir.
- D) Rüyalar öğrenilen bilgileri tamamen siler.
- E) Uyku sırasında beynin etkinliği tamamen durur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uyku sırasında günlük bellek yenilenir ve pekişir.
Ders kitabına göre uyku sırasında beyin işlevi ve günlük hafıza yenilenir; yetersiz uyku hatıraların depolanmamasına ve unutkanlığa yol açar. Uykuda beynin etkinliği sürer.
Zor
19Uyku ve rüyalar eskiden bir bilinç hâli olarak görülmüyordu. Aşağıdaki bulgulardan hangisi bu görüşün değişmesine yol açmıştır?
- A) Rüyaların yalnız uyanıkken görüldüğünün anlaşılması
- B) Uykunun tek bir evreden oluştuğunun görülmesi
- C) Uykuda beyin etkinliğinin sürdüğünün görülmesi
- D) Uykunun yaşla hiç değişmediğinin anlaşılması
- E) Uykuda bütün beden işlevlerinin durduğunun görülmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uykuda beyin etkinliğinin sürdüğünün görülmesi
Ders kitabına göre son yıllardaki çalışmalar uykuda beynin etkinliğinin sürdüğünü ve bilincin tamamen ortadan kalkmadığını göstermiştir; bu yüzden uyku da bir bilinç durumu olarak ele alınır.
Zor
20Rüyalarla ilgili iki görüş şöyledir: I. Rüyalar, uyanıkken engellenen dürtülerin simgesel dışavurumuna izin vererek endişe ve kaygıyı azaltır. II. Uyanıkken netleştirilemeyen bazı düşünceler rüyada açık ve seçik biçimde ortaya çıkabilir. Bu görüşler rüyaların sırasıyla hangi işlevlerini vurgular?
- A) Koruyucu, bilişsel
- B) Bedensel, bilişsel
- C) Bilişsel, bedensel
- D) Bilişsel, koruyucu
- E) Koruyucu, bedensel
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Koruyucu, bilişsel
I. görüş Freud'un savunduğu, duygusal rahatlama sağlayan koruyucu işlevi; II. görüş ise rüyaların düşünceleri netleştiren bilişsel işlevini vurgular.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.