11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri
Davranışların Oluşumunda Kalıtım ve Çevre Faktörü
- kalıtım
- çevre
- doğuştan donanım
- edinilmiş donanım
- tek yumurta ikizleri
- hormon
- gizil güç
Davranışların oluşumunda kalıtım ve çevrenin etkisi nedir?
Davranışların oluşumunda kalıtım ve çevre birbirine rakip iki etken değil, aynı düzlemin iki ucudur; davranış ikisinin birlikte etkisiyle ortaya çıkar. Kalıtım, anne babanın genetik özelliklerinin çocuğa geçmesidir; göz rengi, boy, kan grubu gibi bedensel özelliklerin yanında mizaç gibi psikolojik özellikler de aileden gelir. Doğuştan donanım kalıtımla gelen gizil güçtür; tarla faresinin kışı hiç yaşamadan yiyecek depolaması doğuştan bir davranıştır. Edinilmiş donanım ise yaşam boyunca deneyim ve çevre etkisiyle kazanılan bilgi ve alışkanlıklardır. İnsan hücresinde 46 kromozom bulunur ve yalnız tek yumurta ikizlerinin genetik yapısı aynıdır. İkiz ve evlat edinme araştırmaları zekâ ve içe dönüklüğün kalıtsal bir yanı olduğunu gösterir. Aile, eğitim, din ve devlet gibi çevre etkenleri davranış kalıplarını şekillendirir. Yürüme ve konuşma kalıtsal temelli davranışlardır, ama ortaya çıkmaları için olgunlaşma, öğrenme ve uygun çevre gerekir.
Davranışların Oluşumunda Kalıtım ve Çevre Faktörü: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, davranışların ne kadarının kalıtımdan, ne kadarının çevreden kaynaklandığı tartışmasını anlatıyor. Bugünkü cevap şudur: İki etken birbirine rakip değil, aynı düzlemin iki ucudur.
- Kalıtım: Anne babanın genetik özelliklerinin çocuğa geçmesidir. Göz rengi, boy, kan grubu gibi bedensel özelliklerin yanında mizaç gibi psikolojik özellikler de aileden gelir.
- Doğuştan donanım: Kalıtımla gelen gizil güçtür. Tarla faresinin kışı hiç yaşamadan yiyecek depolaması doğuştan bir davranıştır.
- Edinilmiş donanım: Yaşam boyunca deneyim ve çevre etkisiyle kazanılan bilgi ve alışkanlıklardır; gizil gücün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini belirler.
- Genetik yapı: İnsan hücresinde 46 kromozom bulunur; kromozomlar binlerce geni taşır. Yalnız tek yumurta ikizlerinin genetik yapısı aynıdır.
- İkiz ve evlat edinme araştırmaları: Zekâ, içe dönüklük ve bazı ruhsal bozuklukların kalıtsal bir yanı olduğunu gösterir.
- Hormonlar: Serotonin (kitapta hormon olarak geçer; aslında bir sinir ileticisidir) duygu durumu, iştah ve uykuyu düzenler; düşüklüğü saldırganlık ve dürtü kontrolünde azalmayla ilişkilidir. Tiroksin azsa bitkinlik, fazlaysa kaygı ve huzursuzluk görülür.
- Çevre: Aile, eğitim, din ve devlet davranış kalıplarını şekillendirir. Watson “Bana bir bebek verin, istediğim insanı yetiştireyim.” diyerek çevrenin etkisini abartır.
Unutma: Yürüme ve konuşma kalıtsal temelli davranışlardır ama ortaya çıkmaları için olgunlaşma, öğrenme ve uygun çevre gerekir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Hata
Kitapta (s. 44):
“İnsanın genetik yapısı, kromozom adı verilen ve hücre çekirdeğinde yer alan, 46 adet gen kalıtım ünitesinden oluşur.”Doğrusu: İnsan hücresinin çekirdeğinde 46 kromozom (23 çift) bulunur. Kromozomlar binlerce geni taşır; insanda yaklaşık 20.000 gen vardır. 46 sayısı genlerin değil kromozomların sayısıdır.
Önce temeli pekiştir
- İki sütun aç: kalıtımla gelenler ve çevreyle kazanılanlar.
- Her sütuna kendi özelliklerinden üçer örnek yaz (göz rengi, ana dil, müzik zevki gibi).
- Bazı özelliklerin iki sütuna birden girdiğini fark et: yetenek kalıtımdan, gelişimi çevreden gelir.
Günlük hayattan: Sesi güzel doğan bir çocuk müzik eğitimi almazsa yeteneği gelişmeyebilir. Eğitim alan ama yatkınlığı az olan bir çocuk da belli bir düzeyde kalabilir.
Sık yapılan hata: Kitapta “kromozom 46 adet genden oluşur” denmesi yanlıştır. İnsanda 46 kromozom vardır ve bu kromozomlar yaklaşık 20 bin geni taşır. Tek yumurta ikizlerinin davranışları da “aynı” değil, birbirine çok benzerdir.
İpucu: Kalıtımı bir tohum, çevreyi toprak ve bakım olarak düşün: İkisinden biri eksik olursa verim düşer.
Derinleş
Kitaptaki Watson sözünü oku: “Bana rastgele bir bebek verin… istediğim insanı yetiştirmeyi garanti ederim.” Bu görüşe katılıp katılmadığını tek yumurta ikizleri araştırmalarından bir bulguyla destekleyerek yaz. Düşün: Ayrı ailelerde büyüyen tek yumurta ikizlerinin benzer ve farklı yönleri bize ne anlatır?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ders kitabına göre insanların yaşadığı fiziksel, sosyal ve kültürel çevreyi oluşturan en önemli kurumlar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Spor, sanat, moda ve medya
- B) Ekonomi, ticaret, banka ve borsa
- C) Tıp, hukuk, ordu ve polis
- D) Sinema, tiyatro, müzik ve edebiyat
- E) Aile, eğitim, din ve devlet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aile, eğitim, din ve devlet
Kitapta fiziksel, sosyal ve kültürel çevreyi oluşturan en önemli kurumların aile, eğitim, din ve devlet olduğu belirtilir.
Kolay
2Ebeveynlerin genetik özelliklerinin kuşaklar boyu çocuklara aktarılmasına ne ad verilir?
- A) Kalıtım
- B) Olgunlaşma
- C) Öğrenme
- D) Duyarlılaşma
- E) Alışma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kalıtım
Kalıtım ebeveynlerin genetik özelliklerinin kuşaklar boyu çocuklara aktarılmasıdır.
Kolay
3Ders kitabına göre kalıtım yoluyla edinilen ve davranış için gerekli altyapıyı, gizil gücü sağlayan özelliklere ne ad verilir?
- A) Edinilmiş donanım
- B) Gelişim görevi
- C) Duyusal uyum
- D) Algısal değişmezlik
- E) Doğuştan donanım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğuştan donanım
Doğuştan donanım kalıtım yoluyla edinilen özelliklerdir ve davranış için gizil gücü sağlar.
Kolay
4Ders kitabına göre yaşam boyunca kazanılan deneyimler, çevre etkisiyle edinilen bilgi ve alışkanlıklara ne ad verilir?
- A) Edinilmiş donanım
- B) Doğuştan donanım
- C) Refleks
- D) Kalıtım
- E) Mizaç
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Edinilmiş donanım
Edinilmiş donanım yaşam boyunca kazanılan deneyimler, bilgi ve alışkanlıklardır; doğuştan gizil gücün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini belirler.
Kolay
5Ders kitabına göre genetik yapısı birbirinin tamamen aynı olan kişiler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tek yumurta ikizleri
- B) Çift yumurta ikizleri
- C) Aynı ailedeki kardeşler
- D) Evlat edinilen çocuklar
- E) Anne ve çocuğu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tek yumurta ikizleri
Kitapta genlerin sayı ve yapısının bireyden bireye farklılık gösterdiği, yalnızca tek yumurta ikizlerinde genetik yapının aynı olduğu belirtilir.
Kolay
6Ders kitabına göre saç ve göz rengi, boy, kan grubu gibi özelliklerin yanında aileden kazanılan psikolojik özelliklere örnek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Okuma alışkanlığı
- B) Meslek tercihi
- C) Konuşulan dil
- D) Mizaç
- E) Giyim tarzı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mizaç
Kitapta mizaç ve heyecansal tabiat gibi psikolojik özelliklerin de aileden kazanılan miraslar olduğu belirtilir.
Kolay
7"Bana rastgele bir bebek verin... Ondan istediğim insanı yetiştirmeyi garanti ederim." sözüyle John Watson davranış üzerinde hangi etkene dikkat çeker?
- A) Kalıtım
- B) Çevre
- C) Hormonlar
- D) Mizaç
- E) Genler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çevre
Watson bu sözüyle davranışların çevre tarafından şekillendirildiğini, çevrenin belirleyici olduğunu vurgular.
Kolay
8Ders kitabına göre tiroit bezinin salgısı olan tiroksin hormonu az salgılandığında hangi durum görülür?
- A) Heyecan ve kaygı
- B) Kararsızlık ve huzursuzluk
- C) Aşırı neşe ve hareketlilik
- D) Uykusuzluk ve iştah artışı
- E) Uyuşukluk ve bitkinlik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyuşukluk ve bitkinlik
Kitapta tiroksin az salgılandığında uyuşukluk ve bitkinlik, çok salgılandığında heyecan, kaygı ve kararsızlık görüldüğü belirtilir.
Orta
9Nisan ayında doğan ve annesiz yaşayan bir tarla faresi, kışı hiç yaşamadığı hâlde ağustos ayında yiyecek depolamaya ve bir oyuk yapmaya başlıyor. Ders kitabına göre bu davranış aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Doğuştan var olan bir davranışa
- B) Deneme yanılmayla öğrenilmiş bir davranışa
- C) Anneden taklit yoluyla öğrenilmiş bir davranışa
- D) Çevrenin ödüllendirdiği bir alışkanlığa
- E) Duyarlılaşma sonucu gelişen bir tepkiye
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğuştan var olan bir davranışa
Fare kışı ve donu hiç yaşamadan, annesi olmadan depolama yapar; kitap bunu doğuştan var olan bir davranış şekli olarak açıklar.
Orta
10Ders kitabına göre çift yumurta ikizleri ile aynı ailede büyüyen kardeşler arasında davranış benzerliği, evlat edinilmiş çocuklar ile evlat edinen ailenin öz çocukları arasında ise davranış farklılıkları bulunmuştur. Bu bulgular hangi görüşü destekler?
- A) Davranışlar yalnız çevre tarafından belirlenir.
- B) Kardeşler arasında hiçbir benzerlik bulunmaz.
- C) Davranışlar üzerinde kalıtımın da rolü vardır.
- D) Evlat edinilen çocuklar aileye hiç uyum sağlamaz.
- E) Aile ortamının davranışa hiçbir etkisi yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Davranışlar üzerinde kalıtımın da rolü vardır.
Kitapta bu bulguların davranış üzerinde kalıtımın rolünü kabul edenlerin görüşünü desteklediği belirtilir.
Orta
11Ders kitabına göre yürüme ve konuşma kalıtsal yönü ağır basan davranışlardır; ancak belirli bir gelişim döneminde ortaya çıkarlar. Bu durum aşağıdaki sonuçlardan hangisini destekler?
- A) Yürüme ve konuşma tamamen çevre tarafından belirlenir.
- B) Kalıtımın yanında büyüme, olgunlaşma ve öğrenme de davranışı etkiler.
- C) Kalıtsal davranışların tamamı doğumla birlikte hemen ve kendiliğinden ortaya çıkar.
- D) Bütün çocuklar aynı gün yürümeye ve konuşmaya başlar.
- E) Olgunlaşmanın davranışlar üzerinde hiçbir etkisi yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalıtımın yanında büyüme, olgunlaşma ve öğrenme de davranışı etkiler.
Kitapta bu davranışların belli bir dönemde ortaya çıkmasının kalıtımın yanında büyüme, olgunlaşma, gelişme ve öğrenmenin de etkili olduğunu gösterdiği belirtilir.
Orta
12Ders kitabında uygun iklim şartlarında yetiştirilmeyen, bakımı yapılmayan fidanlardan istenilen verimin beklenemeyeceği örneği verilir. Bu benzetmeyle vurgulanan düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kalıtım, çevreden bağımsız olarak davranışı tek başına belirler.
- B) İnsanlar da bitkiler gibi yalnız iklimden etkilenir.
- C) Olumsuz çevre şartlarında insanlardan uygun davranış beklenemez.
- D) Çevre şartları ne olursa olsun davranışlar değişmez.
- E) Fidanlar gibi insanlar da yalnız fiziki çevreden etkilenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Olumsuz çevre şartlarında insanlardan uygun davranış beklenemez.
Kitapta bu benzetmeyle insanların içinde bulundukları sosyal, fiziksel ve kültürel çevre şartları olumsuz olduğunda onlardan uygun davranış beklenemeyeceği vurgulanır.
Orta
13Ders kitabına göre çevre faktörünü savunanların temel iddiası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bütün davranışlar genler tarafından doğuştan kesin olarak belirlenmiştir.
- B) Çevrenin etkisi yalnız fiziki özelliklerde görülür, davranışlarda görülmez.
- C) Tek yumurta ikizleri her ortamda tamamen aynı davranışları gösterir.
- D) Hormonlar çevreden bağımsız olarak bütün davranışları belirler.
- E) Kalıtsal özelliklerin ortaya çıkması için uygun çevre şartları gerekir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kalıtsal özelliklerin ortaya çıkması için uygun çevre şartları gerekir.
Kitapta çevreyi savunanların kalıtımsal özelliklerin ortaya çıkması için bazı çevresel şartların gerçekleşmesi gerektiğini ileri sürdükleri belirtilir.
Orta
14Ders kitabına göre beynin yapısı yanında iç salgı bezlerinden salgılanan hormonların da davranışlar üzerinde etkisi vardır. Kitaba göre duygu durumu, iştah ve uykuyu düzenleyen madde aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tiroksin
- B) Adrenalin
- C) İnsülin
- D) Serotonin
- E) Melanin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Serotonin
Kitapta serotoninin duygu durumu, iştah ve uykuyu düzenlediği belirtilir. Tiroksin tiroit bezinin salgısıdır.
Orta
15Ders kitabına göre dinin davranış oluşumuna kaynaklık etmesi açısından üstlendiği işlevlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bireylerin genetik yapısını değiştirmesi
- B) Bireylerin hormon düzeyini doğrudan belirlemesi
- C) Toplumdaki ekonomik üretimi tek başına düzenlemesi
- D) Sosyal vicdanın canlı tutulmasına zemin hazırlaması
- E) Bireyleri her türlü toplumsal kuraldan bağımsız kılması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sosyal vicdanın canlı tutulmasına zemin hazırlaması
Kitapta dinin toplumun bütünleşmesine katkıda bulunduğu, benzer davranışlar sağladığı ve sosyal vicdanın canlı tutulmasına zemin hazırlayarak önemli bir sosyal kontrol aracı olduğu belirtilir.
Orta
16Ders kitabına göre devletin insan davranışlarının şekillenmesindeki etkisi en çok hangi yolla olur?
- A) Bireylerin genetik yapısını belirleyerek
- B) Bireylerin mizacını değiştirerek
- C) Takip ettiği sosyal politikalarla
- D) Yalnız fiziki çevreyi düzenleyerek
- E) Aile içi ilişkileri tek tek yöneterek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Takip ettiği sosyal politikalarla
Kitapta devletin davranışlar üzerindeki etkisinin takip ettiği sosyal politikalar açısından olduğu, bu politikaların toplumun sosyal yapı değişimlerinde önemli rol oynadığı belirtilir.
Zor
17Ders kitabında "Kişilerin davranışlarının ne kadarı kalıtsal ne kadarı çevresel etkenlerden kaynaklanmaktadır" tartışmasının bugün tek cevabı olmadığı, iki görüşün birbirine rakip değil bir düzlemin iki ucu olarak değerlendirilmesi gerektiği belirtilir. Bu yaklaşımı benimseyen bir psikolog, müzik yeteneği yüksek bir çocuğun gelişimiyle ilgili hangi yorumu yapar?
- A) Yetenek tamamen kalıtsaldır; eğitimin hiçbir katkısı yoktur.
- B) Yetenek tamamen çevreseldir; her çocuk aynı düzeye ulaşabilir.
- C) Yatkınlık doğuştan olsa da gelişmesini eğitim ve ortam belirler.
- D) Yetenek yalnız ailenin ekonomik durumuna bağlıdır.
- E) Yeteneğin kaynağı bilinemeyeceği için desteklenmesine gerek yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yatkınlık doğuştan olsa da gelişmesini eğitim ve ortam belirler.
Kalıtım gizil gücü sağlar, çevre ise bu gücün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini belirler. İki etken birbirini tamamlayan uçlar olarak birlikte değerlendirilir.
Zor
18Ders kitabına göre doğuştan donanım gizil gücü sağlar, edinilmiş donanım ise bu gizil gücün gerçekleşip gerçekleşmeyeceğini belirler. Aşağıdaki durumlardan hangisi bu ilişkiyi en iyi örnekler?
- A) Göz rengi kahverengi olan bir çocuğun güneşli havalarda gözlerini kısması
- B) Uzun boylu anne babanın çocuğunun da uzun boylu olması
- C) Bir çocuğun kan grubunun babasınınkiyle aynı olması
- D) Dil kapasitesiyle doğan çocuğun konuşulmayan bir ortamda konuşamaması
- E) Tek yumurta ikizlerinin yüz hatlarının birbirine benzemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dil kapasitesiyle doğan çocuğun konuşulmayan bir ortamda konuşamaması
Dil kapasitesi doğuştan bir gizil güçtür; ancak çevre bu gücün gerçekleşmesine olanak vermezse davranış ortaya çıkmaz. Öteki şıklar yalnız kalıtsal bedensel özellikleri gösterir.
Zor
19Ders kitabında otoriter, eğitimsiz, psikolojik ve sosyal desteğin olmadığı bir ailede yetişen insanların olumlu davranış kazanmalarının çok zor olduğu belirtilir. Aynı kitapta tek yumurta ikizleri üzerindeki araştırmalarla kalıtımın rolünün ortaya konduğu da anlatılır. Ayrı ailelerde büyütülen tek yumurta ikizleri üzerinde yapılacak bir araştırma bu iki görüşü sınamak için neden uygundur?
- A) Çevre aynı olduğundan davranış farkları kalıtıma bağlanabilir.
- B) Genetik yapı aynı olduğundan davranış farkları çevreye bağlanabilir.
- C) İkizlerin genetik yapısı farklı olduğundan karşılaştırma yapılamaz.
- D) Ayrı ailelerde büyüyen ikizlerde hiçbir benzerlik görülmez.
- E) Bu tür araştırmalarda yalnız hormon düzeyleri ölçülür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genetik yapı aynı olduğundan davranış farkları çevreye bağlanabilir.
Tek yumurta ikizlerinde genetik yapı aynıdır; ayrı ailelerde büyütüldüklerinde ortaya çıkan farklar çevrenin, benzerlikler ise kalıtımın etkisine işaret eder.
Zor
20Ders kitabında kalıtımın davranış üzerindeki etkisinin hayvan deneyleri ve tek yumurta ikizleri üzerindeki araştırmalarla ortaya konduğu; ayrıca zekâ, içe dönüklük ve bazı ruhsal bozuklukların kalıtsal yönü olduğunu gösteren çalışmalar bulunduğu belirtilir. Bu bilgilerden hareketle aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
- A) Zekâ tamamen kalıtsaldır ve eğitimle hiç değişmez.
- B) Kalıtım bazı psikolojik özelliklere yatkınlık oluşturabilir.
- C) Ruhsal bozuklukların tamamı yalnız kalıtım nedeniyle ortaya çıkar.
- D) Çevre koşulları psikolojik özellikleri hiçbir biçimde etkilemez.
- E) Hayvan deneyleri insan davranışı hakkında hiçbir bilgi vermez.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalıtım bazı psikolojik özelliklere yatkınlık oluşturabilir.
Araştırmalar bu özelliklerin kalıtsal bir yönü olduğunu gösterir; bu, kalıtımın yatkınlık oluşturabileceği anlamına gelir. Kitap aynı zamanda çevrenin önemini de vurguladığı için "tamamen" ve "hiç" içeren yargılar yanlıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.