11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Sosyal Psikoloji ve Sosyal Biliş

sosyal psikoloji
sosyal biliş
şema
kalıp yargı
kendini gerçekleştiren kehanet
yükleme
temel yükleme hatası

Sosyal biliş nedir, şema ve yükleme ne demektir?

Sosyal biliş, insanın sosyal dünyaya ilişkin bilgileri yorumlama, hatırlama ve izlenim oluşturma biçimidir; iki ögesi şema ve yüklemedir. Sosyal biliş, bireyin sosyal ortamdaki davranışlarını ve grubun bu davranışlara etkisini inceleyen sosyal psikolojinin başlıca konularındandır. Şema, geçmiş yaşantılara dayanan inanç ve beklentilerdir; beyaz önlüklü ve stetoskoplu birinin doktor olarak algılanması bir rol şemasıdır. Kalıp yargı, “Şişmanlar neşelidir.” örneğindeki gibi bir gruba yüklenen aşırı genellenmiş inançtır ve kendini gerçekleştiren kehanete yol açabilir: soğuk sanılan birine mesafeli davranılır, o kişi de soğuk davranır. Yükleme, davranışları kişilik gibi içsel ya da koşullar gibi dışsal nedenlere bağlamaktır. Başkalarının davranışını kişiliğe bağlamak temel yükleme hatasıdır. Kendini kayırma eğiliminde ise kişi başarıyı kendine, başarısızlığı koşullara yükler; düşük not alınca “öğretmen verdi”, yüksek not alınca “ben aldım” diyen öğrenci buna örnektir. İlk izlenim güçlüdür, ama yeni bilgilerle değişebilir.

Sosyal Psikoloji ve Sosyal Biliş: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, sosyal psikolojinin neyi incelediğini ve insanların sosyal dünyayı şemalar ve yüklemeler aracılığıyla nasıl yorumladığını anlatıyor. Sosyal psikoloji bireyin sosyal ortamdaki davranışlarını ve grubun bu davranışlara etkisini inceler.

Sosyolojiden farkı: Sosyal psikoloji bireyin toplum içindeki davranışını, sosyoloji ise bireylerin oluşturduğu yapıları (kurum, grup) inceler.
Konular: Tutum, ön yargı, itaat, ikna, kamuoyu, propaganda, moda, reklam, ayrımcılık, liderlik ve algı operasyonu.
Sosyal biliş: Sosyal dünyaya ilişkin bilgileri yorumlama, hatırlama ve izlenim oluşturma biçimimizdir; iki ögesi şema ve yüklemedir.
Şema: Geçmiş yaşantılara dayanan inanç ve beklentilerdir. Beyaz önlüklü ve stetoskoplu birini doktor olarak algılamamız bir rol şemasıdır.
Kalıp yargı: Bir gruba yüklenen aşırı genellenmiş inançtır (“Şişmanlar neşelidir.”). Kalıp yargılar kendini gerçekleştiren kehanete yol açabilir: Soğuk sandığımız birine mesafeli davranırız, o da bize soğuk davranır.
Yükleme: Davranışları içsel (kişilik) ya da dışsal (koşullar) nedenlere bağlamaktır.
Yükleme yanlılıkları: Temel yükleme hatası başkalarının davranışını kişiliğe bağlamaktır (“Hizmetçi kırdıysa sakarlık, ev sahibi kırdıysa kaza.”). Kendini kayırma eğiliminde başarıyı kendimize, başarısızlığı koşullara yükleriz.

Unutma: İlk izlenim güçlüdür ama değişebilir; yeni bilgiler yüklemelerimizi ve davranışımızı değiştirebilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Sosyal psikoloji ile sosyolojiyi ayır: biri bireye, öteki yapıya bakar.
Bir kalıp yargı örneği yaz ve neden aşırı genelleme olduğunu açıkla.
Son aldığın bir notu nasıl açıkladığını düşün: başarıysa kendine, başarısızlıksa koşullara mı yükledin?

Günlük hayattan: Trafikte birinin önüne kırdığında “Ne kaba adam!” dersin; sen aynı şeyi yaptığında “Acelem vardı.” dersin. Bu, temel yükleme hatası ile kendini kayırma eğiliminin birlikte işlemesidir.

Sık yapılan hata: Kalıp yargının yalnız olumsuz olduğunu sanmak. “Karadenizliler hareketlidir.” gibi olumlu görünen genellemeler de bireyleri tek tip görmeye yol açar.

İpucu: Birini yargılamadan önce “Onun yerinde olsam hangi koşullar beni böyle davrandırırdı?” diye sor.

Derinleş

Kitaptaki “Adı çıkmış dokuza inmez sekize.” ve “Aklıma gelen başıma geldi.” sözlerini incele. Hangisinin kalıp yargıyla, hangisinin kendini gerçekleştiren kehanetle ilgili olduğunu gerekçesiyle yaz. Düşün: Bir öğretmenin bir öğrenci hakkındaki beklentisi o öğrencinin başarısını değiştirebilir mi?

Bu konuda neler var?

Şema
Yükleme (Atfetme)

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Bir gruba üye olan herkese, aralarındaki farklar gözetilmeden aynı özelliklerin yüklenmesine ne ad verilir?
- A) Kalıp yargı
- B) Benlik bilinci
- C) Rol şeması
- D) Dışsal yükleme
- E) Özgecilik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kalıp yargı
Kalıp yargılar; cinsiyet, meslek, fiziksel görünüş, yerleşim yeri gibi ayırt edici bir özelliğe sahip grup üyelerine yüklenen aşırı genellenmiş inançlardır.
Kolay
2Bireylerin sosyal ortamdaki davranışlarını ve sosyal grubun bu davranışlara etkilerini inceleyen bilim dalı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gelişim psikolojisi
- B) Sosyal psikoloji
- C) Klinik psikoloji
- D) Sosyoloji
- E) Deneysel psikoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sosyal psikoloji
Sosyal psikoloji bireyin sosyal ortamdaki davranışlarını ve grubun bu davranışlara etkisini inceler. Sosyoloji ise bireyleri değil, bireylerin oluşturduğu kurum ve grup gibi yapıları ele alır.
Kolay
3Ders kitabına göre sosyal psikolojiyi sosyolojiden ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca hayvan davranışlarını incelemesi
- B) Sosyal kurumları ve grupları yapı olarak incelemesi
- C) Deney yöntemini hiç kullanmaması
- D) Toplumsal olguları açıklamayı amaçlaması
- E) Bireyin toplum içindeki davranışını incelemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bireyin toplum içindeki davranışını incelemesi
Sosyal psikoloji bireyin toplumsal yaşamdaki davranışlarını inceler; sosyal kurum ve grupları yapı olarak incelemek ve toplumsal olguları açıklamak sosyolojinin işidir. Sosyal psikoloji deney de yapar.
Kolay
4Hastanede yeşil cerrahi kıyafet giymiş birini gören bir hasta yakını, onun ameliyat yapan bir doktor olduğunu ve hasta hakkında bilgi verebileceğini düşünüyor. Hasta yakınının bu değerlendirmesi aşağıdakilerden hangisine dayanır?
- A) Rol şeması
- B) Kendini gerçekleştiren kehanet
- C) Temel yükleme hatası
- D) Kendini kayırma eğilimi
- E) Tanık etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Rol şeması
Şemalar rollerle ilgili olabilir: Belli bir kıyafet ve donanımla görülen kişiyi bir meslek sınıfına koyar, o role özgü bilgi ve yetkileri ona yükleriz. Bu bir rol şemasıdır.
Kolay
5Ders kitabına göre sosyal bilişin iki öğesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uyma ve özdeşleşme
- B) Şema ve yükleme
- C) Duyum ve algı
- D) Ön yargı ve ayrımcılık
- E) Tutum ve itaat
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şema ve yükleme
Sosyal biliş, toplumsal dünyaya ilişkin bilgileri yorumlama, hatırlama ve izlenim oluşturma biçimimizdir; iki öğesi şemalar ve yüklemedir.
Kolay
6Toplantıya geç kalan iş arkadaşını gören Hakan, o sabah trafiğin çok yoğun olduğunu hiç düşünmeden “Zaten sorumsuz biri.” diyor. Hakan'ın bu değerlendirmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Dışsal yükleme
- B) Rol şeması
- C) Temel yükleme hatası
- D) Özgecilik
- E) Kendini kayırma eğilimi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Temel yükleme hatası
Temel yükleme hatası, başkalarının davranışlarını açıklarken ortamsal etkenleri göz ardı edip davranışı kişinin kendisine bağlama eğilimidir. Hakan gecikmeyi trafiğe değil, kişiliğe bağlamıştır.
Kolay
7Takımı maçı kazandığında “Ben çok iyi oynadım.”, kaybettiğinde ise “Hakem bizi yendi.” diyen bir oyuncunun tutumu aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Rol şeması
- B) Kalıp yargı
- C) Kendini kayırma eğilimi
- D) Bilinç öncesi
- E) Temel yükleme hatası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kendini kayırma eğilimi
Kendini kayırma eğiliminde (savunucu yükleme) birey başarılarını kişisel özelliklerine, başarısızlıklarını dışsal nedenlere bağlar.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi sosyal psikolojinin incelediği konulardan biridir?
- A) Uykuda beyin dalgalarının ölçümü
- B) Toplumsal kurumların yapısı
- C) Kayaçların oluşum süreci
- D) Kalıtımın göz rengine etkisi
- E) Reklamların tutumlara etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Reklamların tutumlara etkisi
Sosyal psikoloji tutumlar, ön yargılar, itaat, ikna, kamuoyu, propaganda, moda ve reklam gibi konuları ele alır. Toplumsal kurumların yapısı sosyolojinin konusudur.
Orta
9Sınavda düşük not alan arkadaşları için Elif “Çalışmamıştır, tembeldir.” derken Can “O gün çok hastaydı, ondan olabilir.” diyor. Elif ile Can'ın yaptığı yüklemeler sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İçsel, dışsal
- B) Dışsal, dışsal
- C) Dışsal, içsel
- D) İçsel, içsel
- E) Şema, kalıp yargı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İçsel, dışsal
Davranışı kişilik özelliğine (tembellik) bağlamak içsel, çevresel koşula (hastalık) bağlamak dışsal yüklemedir.
Orta
10Yeni sınıf arkadaşı Arda'nın kibirli olduğunu duyan Selin, ona hep mesafeli ve soğuk davranıyor. Bir süre sonra Arda da Selin'e soğuk davranmaya başlıyor ve Selin “Bak, haklıymışım.” diyor. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Tanık etkisi
- B) Özdeşleşme
- C) Rol şeması
- D) Kendini kayırma eğilimi
- E) Kendini gerçekleştiren kehanet
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kendini gerçekleştiren kehanet
Selin'in beklentisi kendi soğuk davranışına yol açmış, Arda da buna soğuklukla karşılık vermiştir; böylece temelde Selin'in davranışıyla biçimlenen beklenti kendini doğrulamıştır. Bu kendini gerçekleştiren kehanettir.
Orta
11Ders kitabına göre şemalarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca nesnelerle ilgili zihinsel yapılardır.
- B) Yalnızca başkalarına ilişkin olabilir, benliğe ilişkin olamaz.
- C) Doğuştan gelen ve hiç değişmeyen yargılardır.
- D) Geçmiş yaşantılara dayanan inanç ve beklentilerdir.
- E) Sosyal çevrenin algılanmasında rol oynamaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Geçmiş yaşantılara dayanan inanç ve beklentilerdir.
Şemalar geçmiş yaşantılara bağlı olarak oluşturulan inanç ve beklentilerdir; insanlar sosyal çevrelerini şemalar yoluyla algılar. Şemalar kişiler, roller, benlik, nesneler ve gruplarla ilgili olabilir.
Orta
12İlk tanıştığında soğuk ve sevimsiz bulduğu yeni komşusunun sonraki görüşmelerde yardımsever ve sıcak biri olduğunu gören Ayten, komşusu hakkındaki düşüncesini değiştiriyor. Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Kalıp yargılar kendini her zaman doğrular.
- B) İlk izlenimler hiçbir koşulda değişmez.
- C) Şemalar geçmiş yaşantılardan bağımsızdır.
- D) İlk izlenimler yeni bilgilerle değişebilir.
- E) Yüklemeler yalnızca dışsal nedenlere yapılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlk izlenimler yeni bilgilerle değişebilir.
Ders kitabına göre ilk izlenimler etkilidir ama ilk karşılaşmada kişinin davranışlarına yüklediğimiz anlam zamanla değişebilir.
Orta
13Aşağıdakilerin hangisinde temel yükleme hatası yapılmaktadır?
- A) Beyaz önlüklü birini doktor olarak düşünmek
- B) Para üstünü yanlış veren kasiyeri hemen dikkatsiz biri saymak
- C) Kendi başarısını çalışkanlığına, başarısızlığını şansa bağlamak
- D) Gecikmesini trafiğe bağlayan arkadaşına hak vermek
- E) Herkes baktığı için gökyüzüne bakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Para üstünü yanlış veren kasiyeri hemen dikkatsiz biri saymak
Temel yükleme hatası, başkasının davranışını koşulları düşünmeden kişiliğine bağlamaktır; kasiyerin yanlışı yoğunluk gibi bir koşuldan da kaynaklanabilir. Kendi başarı ve başarısızlığını farklı nedenlere bağlamak kendini kayırma eğilimidir.
Orta
14Ders kitabına göre sosyal psikolojiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Toplumsal olguların birey üzerindeki etkisini ele alır.
- B) Yalnızca toplumsal kurumların yapısını inceler.
- C) Toplumsal olguları açıklamayı temel amaç edinir.
- D) Deney yöntemini kullanmaz, yalnız gözlem yapar.
- E) Psikolojinin hiçbir dalıyla ilişkisi yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Toplumsal olguların birey üzerindeki etkisini ele alır.
Sosyal psikoloji toplumsal olgulardan hareket eder ama onları açıklamayı amaçlamaz; toplumsal olguların birey üzerindeki etkisini ele alır. Deney yapar ve deneysel psikoloji, kişilik psikolojisi gibi alanlarla yakın ilişkilidir.
Orta
15Yeni girdiği bir doğum günü partisinde insanların konuşmalarını, davranışlarını ve birbirleriyle ilişkilerini yorumlayarak hangi gruba katılacağına karar veren Sena'nın yaptığı zihinsel etkinlik aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Tanık etkisi
- B) İtaat
- C) Özgecilik
- D) Sosyal biliş
- E) Psikosomatik tepki
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sosyal biliş
Sosyal biliş, toplumsal dünyaya ilişkin bilgileri yorumlama, analiz etme, hatırlama ve izlenim oluşturma biçimimizdir. Sena çevresindeki insanlar hakkında izlenim oluşturmaktadır.
Orta
16Bir şirket yöneticisi, ileri yaştaki çalışanların yeni teknolojileri öğrenemeyeceğine inandığı için onlara eğitim fırsatı vermiyor. Yöneticinin bu inancı aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?
- A) Dışsal yükleme
- B) Kalıp yargı
- C) Özgecilik
- D) Benlik bilinci
- E) Kendini kayırma eğilimi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalıp yargı
Yönetici, bir yaş grubunun bütün üyelerine aralarındaki farkları gözetmeden aynı özelliği yüklemektedir; bu aşırı genellenmiş inanç kalıp yargıdır.
Zor
17Bir bilgi yarışmasında kendi takımı kaybedince Ali “Sorular haksızdı.” diyor. Ertesi gün rakip takım kaybettiğinde ise “Onlar zaten yeteneksiz.” diyor. Ali'nin yüklemeleriyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Kendi kaybını içsel, rakibinkini dışsal nedenlere bağlamıştır.
- B) Her iki kaybı da dışsal nedenlere bağlamıştır.
- C) Kendi kaybını dışsal, rakibinkini içsel nedenlere bağlamıştır.
- D) Yalnızca rol şemalarına dayanarak değerlendirme yapmıştır.
- E) Her iki durumda da nesnel bir değerlendirme yapmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kendi kaybını dışsal, rakibinkini içsel nedenlere bağlamıştır.
Ali kendi başarısızlığını koşullara bağlamış (kendini kayırma eğilimi), rakibin başarısızlığını ise koşullara bakmadan kişiliklerine bağlamıştır (temel yükleme hatası).
Zor
18Bir öğretmen, arka sıralarda oturan öğrencilerin derse ilgisiz olduğuna inanıyor ve onlara daha az soru soruyor. Zamanla bu öğrencilerin derse katılımı gerçekten azalıyor. Bu süreçle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Öğrencilerin ilgisizliği öğretmenin davranışından bağımsızdır.
- B) Öğretmenin kalıp yargısı yeni bilgilerle zayıflamıştır.
- C) Öğretmenin beklentisi kendi davranışıyla doğrulanmıştır.
- D) Öğrencilerin katılımı tanık etkisi nedeniyle azalmıştır.
- E) Öğretmen, öğrencilerin davranışını dışsal nedenlere yüklemiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Öğretmenin beklentisi kendi davranışıyla doğrulanmıştır.
Öğretmenin beklentisi onu öğrencilere daha az soru sormaya yöneltmiş, bu da katılımı azaltmıştır; beklenti, öğretmenin kendi davranışı aracılığıyla kendini doğrulamıştır. Bu, kalıp yargıları kalıcılaştıran kendini gerçekleştiren kehanettir.
Zor
19Bir öğrenci yüklemeyle ilgili şu yargıları yazıyor: I. İnsanlar başkalarının davranışını açıklarken çoğunlukla kişiliğe bağlar. II. İnsanlar kendi başarısızlıklarını çoğunlukla dışsal nedenlere bağlar. III. Yüklemeler her zaman nesnel değerlendirmelerdir. Öğrencinin yazdığı yargılardan hangileri ders kitabındaki bilgilerle uyumludur?
- A) I ve III
- B) Yalnız III
- C) Yalnız I
- D) I ve II
- E) II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve II
I temel yükleme hatasını, II kendini kayırma eğilimini anlatır. Ders kitabına göre insanlar genelde yükleme yaparken yanlı davranır; bu yüzden III yanlıştır.
Zor
20Aşağıda üç değerlendirme verilmiştir: I. En yakın arkadaşı hakkında zihninde “güvenilir dost” düşüncesinin bulunması II. Üniforma giymiş birini görünce onun güvenlik görevlisi olduğunu ve ondan yardım istenebileceğini düşünmek III. Belli bir meslekteki herkesin aynı kişilik özelliklerine sahip olduğuna inanmak Bu değerlendirmeler sırasıyla hangi şema türlerine örnektir?
- A) Rol şeması, kişi şeması, kalıp yargı
- B) Rol şeması, kalıp yargı, kişi şeması
- C) Kalıp yargı, rol şeması, kişi şeması
- D) Kişi şeması, kalıp yargı, rol şeması
- E) Kişi şeması, rol şeması, kalıp yargı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kişi şeması, rol şeması, kalıp yargı
Yaşamımızdaki önemli bir kişiyle ilgili zihinsel yapı kişi şemasıdır. Kıyafetten bir role ve yetkiye ulaşmak rol şemasıdır. Bir grubun bütün üyelerine aynı özelliği yüklemek kalıp yargıdır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.