11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri
Sosyal Etki Sonucu Ortaya Çıkan Davranışlar
- uyma
- Asch deneyi
- itaat
- Milgram deneyi
- grup düşünme
- özgecilik
- tanık etkisi
- rol
Sosyal etki sonucu hangi davranışlar ortaya çıkar?
Sosyal etki sonucu ortaya çıkan davranışlar uyma, itaat, grup düşünme, özgecilik, sosyalleşme ve rol davranışlarıdır. Uyma, toplumsal düzeni ve davranışlarda benzerliği sağlar. Asch deneyinde çizgi uzunlukları açıkça belli olduğu hâlde deneklerin yaklaşık üçte biri yanlış olduğunu bildiği grup görüşüne uymuştur. İtaat, kurallara sorgulamadan boyun eğmektir. Milgram deneyinde 40 denekten hiçbiri 300 volttan önce şok vermeyi bırakmamış, %65’i sonuna kadar devam etmiştir; şoklar gerçek değildir. Benimseme, kurala inanıldığı için gözetim olmadan da uymaktır. Grup düşünme, üyelerin kendi düşünceleri yerine grubun görüşüyle hareket etmesidir. Özgeci davranış karşılık beklemeden yardım etmektir; çevrede başkaları varken yardım etme isteğinin azalmasına tanık etkisi denir. Rol, belli bir statüdeki kişiden beklenen davranıştır. Milgram deneyi kötü insanları değil, sıradan insanların otorite karşısında sorumluluktan ne kadar kolay vazgeçebildiğini gösterir.
Sosyal Etki Sonucu Ortaya Çıkan Davranışlar: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, sosyal etkinin sonucunda ortaya çıkan uyma, itaat, grup düşünme, özgecilik, sosyalleşme ve rol davranışlarını anlatıyor. Uyma davranışı toplumsal düzeni ve davranışlarda benzerliği sağlar.
- Asch deneyi: Gerçek denek, yanlış cevap veren işbirlikçilerle aynı gruptaydı. Çizgi uzunluklarının açıkça belli olmasına rağmen deneklerin yaklaşık üçte biri yanlış olduğunu bildiği grup görüşüne uydu.
- Uyma biçimleri: Özdeşleşme beğenilen kişilere benzemeye çalışmaktır. İtaat kuralları sorgulamadan boyun eğmektir. Benimseme, inandığı için kurala gözetim olmadan da uymaktır (trafik polisi yokken kurallara uymak).
- Milgram deneyi: Deneklere, ezber yapan kişiye her hatada artan şiddette (15-450 volt) şok vermeleri söylendi; şoklar gerçek değildi. 40 denekten hiçbiri 300 volttan önce bırakmadı, %65’i sonuna kadar devam etti. Otoritenin saygınlığı ve yakınlığı, sorumluluğu üstlenmesi itaati artırdı.
- Grup düşünme: Üyelerin kendi düşünceleri yerine grubun görüşüyle hareket etmesidir; grubun yenilmez olduğu yanılgısı ve kimliksizleşme doğurur. Gruplar tek başına karar veren bireylerden daha fazla risk alabilir.
- Özgeci davranış: Karşılık beklemeden yardım etmektir. Çevrede başkaları varken yardım etme isteği azalır; buna tanık etkisi (seyirci etkisi) denir, sorumluluk paylaşıldıkça azalır.
- Sosyalleşme, roller ve beklentiler: Toplumun değerlerini öğrenip içselleştirmektir. Rol, belli bir statüdeki kişiden beklenen davranıştır; rol kalıpları kişinin hangi güdüleri geliştirebileceğini de etkiler.
Unutma: Milgram deneyi kötü insanları değil, sıradan insanların otorite karşısında ne kadar kolay sorumluluktan vazgeçebildiğini gösterir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
- Uyma biçimlerini nedenleriyle eşle: özdeşleşme (beğeni), itaat (otorite), benimseme (inanç).
- Asch ve Milgram deneylerini birer cümleyle özetle: biri grubun, öteki otoritenin gücünü gösterir.
- Tanık etkisini bir örnekle açıkla: kalabalıkta düşen birine kimsenin yardım etmemesi.
Günlük hayattan: Kalabalık bir otobüste biri fenalaştığında herkes “Başkası ilgilenir.” diye bekleyebilir. Yardım istemek gerekiyorsa tek bir kişiyi işaret edip “Siz, lütfen 112’yi arayın.” demek tanık etkisini kırar.
Sık yapılan hata: İtaat ile benimsemeyi karıştırmak. İtaat eden kişi denetim yoksa kuralı çiğneyebilir; benimseyen kişi kurala içtenlikle inandığı için denetim olmadan da uyar.
İpucu: “Kimse bakmasa da yapar mıyım?” sorusu benimseme ile itaati ayırır.
Derinleş
Kitaptaki Milgram deneyini oku ve itaati artıran üç etkeni (profesörün saygınlığı, yakında bulunması, sorumluluğu üstlenmesi) not et. Bu etkenlerden birini ortadan kaldırırsan sonucun nasıl değişebileceğini tahmin et. Düşün: Bugün böyle bir deney yapılsa, araştırma etiği kurallarından hangileri çiğnenmiş olurdu?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Caddede yürüyen yayalar, birkaç kişinin bir binanın tepesine baktığını görünce durup aynı yere bakmaya başlıyor. Yayaların bu davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Özgecilik
- B) Tanık etkisi
- C) Kimliksizleşme
- D) Kendini kayırma
- E) Uyma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uyma
Ders kitabına göre insanlar bazen ortak öğrenme ve zorunluluk olmaksızın da uyma davranışı gösterir; başkalarının baktığı yere bakmak buna örnektir.
Kolay
2Çok sevdiği ablası gibi giyinmeye ve onun gibi konuşmaya çalışan küçük Ela'nın davranışı uyma davranışının hangi biçimine örnektir?
- A) Özdeşleşme
- B) Grup düşünme
- C) Tanık etkisi
- D) Benimseme
- E) İtaat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Özdeşleşme
Özdeşleşmede birey beğendiği, değerli bulduğu kişilere benzemeye çalışır ve onlar gibi olmak için uyma davranışı gösterir.
Kolay
3Yeni başladığı işte gereksiz bulduğu bir kuralı, hiç tartışmadan ve sorgulamadan yalnızca amiri istediği için uygulayan bir çalışanın davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Tanık etkisi
- B) İtaat
- C) Özdeşleşme
- D) Özgecilik
- E) Benimseme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İtaat
İtaat, bireyin kuralları incelemeden, tartışmadan ve sorgulamadan uyması ve boyun eğmesidir. Çalışan kurala inandığı için değil, amiri istediği için uymaktadır.
Kolay
4Kimse görmese de sınavlarda kopya çekmeyen Emre, dürüstlüğün doğru olduğuna içtenlikle inanıyor. Emre'nin davranışı uyma davranışının hangi biçimine örnektir?
- A) İtaat
- B) Özdeşleşme
- C) Benimseme
- D) Grup düşünme
- E) Tanık etkisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Benimseme
Benimsemede birey bir davranışı inanılır bulduğu için içselleştirir ve denetim olmadığında da o davranışı sürdürür.
Kolay
5Hiçbir karşılık beklemeden yaşlı komşusunun alışveriş poşetlerini evine kadar taşıyan Duru'nun davranışı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İtaat
- B) Özgeci davranış
- C) Grup düşünme
- D) Kendini kayırma
- E) Uyma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Özgeci davranış
Özgeci davranış (diğerkâmlık), ödül beklentisi olmaksızın bir başkasına yardım etmektir.
Kolay
6Kalabalık bir metro istasyonunda düşen yaşlı bir adama, çevrede onlarca kişi olduğu hâlde uzun süre kimse yardım etmiyor. Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?
- A) Benimseme
- B) Özgecilik
- C) Rol
- D) Tanık etkisi
- E) Özdeşleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanık etkisi
Çevrede başkaları varken insanların yardıma koşmaya daha az istekli olmasına tanık etkisi denir; kişi sayısı arttıkça sorumluluk yayılır.
Kolay
7Belli bir statüdeki kişiden toplumca beklenen davranışlara ne ad verilir?
- A) Kalıp yargı
- B) Rol
- C) Ön yargı
- D) Şema
- E) Tutum
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Rol
Rol, belli bir statüdeki kişiden beklenen davranışlardır. Tutum bir eğilim, şema geçmiş yaşantılara dayalı inanç ve beklentidir.
Kolay
8Ders kitabına göre uyma davranışının toplumsal yaşama sağladığı yarar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Davranışların tahmin edilmesini zorlaştırması
- B) Bireyin sorumluluk duygusunu yok etmesi
- C) Bireyler arasındaki çatışmayı artırması
- D) Toplumsal kuralları ortadan kaldırması
- E) Davranışlarda benzerlik ve düzenlilik sağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Davranışlarda benzerlik ve düzenlilik sağlaması
Uyma davranışı benzerlik ve sosyal davranış düzenliliği oluşturur; bu düzenlilik başkalarının davranışlarını tahmin etmemizi sağlar ve etkileşimi çatışmasız kılar.
Orta
9Çizgi uzunluklarının açıkça belli olduğu Asch deneyinde, deneklerin bir bölümü yanlış olduğunu bildikleri grup cevabına katılmıştır. Bu sonuç aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Grubun bireyin kararlarını hiç etkilemediğini
- B) Deneklerin çizgileri gerçekten farklı algıladığını
- C) Deneklerin özgeci davranış gösterdiğini
- D) Grubun bireyi yanlış bildiği yargıya uydurabildiğini
- E) Deneklerin bir otoriteye itaat ettiğini
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Grubun bireyi yanlış bildiği yargıya uydurabildiğini
Asch deneyinde fiziksel gerçeklik açıkça belli olduğu hâlde denekler gruba ters düşme kaygısı ve gruba duyulan güven nedeniyle yanlış yargıya katılmıştır; bu, grubun uyma davranışına etkisini gösterir.
Orta
10Ders kitabına göre Milgram'ın itaat deneyinde itaat etmeyi artıran etmenlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Araştırmacının sorumluluğu üstleneceğini söylemesi
- B) Araştırmacının odadan çıkıp deneği yalnız bırakması
- C) Şokların gerçek olmadığının deneğe söylenmesi
- D) Deneğin araştırmacının kim olduğunu bilmemesi
- E) Deneğin ezber yapan kişiyle yakın arkadaş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Araştırmacının sorumluluğu üstleneceğini söylemesi
Araştırmacının saygın bir üniversitede profesör olduğunun bilinmesi, deneğin yakınında bulunması ve sonuçtan kendisinin sorumlu olacağını söylemesi itaati artırmıştır.
Orta
11Bir okul kulübünün yönetim kurulu, planlarının kesinlikle başarılı olacağına inanıyor. Üyeler farklı görüş bildirmekten kaçınıyor ve dışarıdan gelen eleştirileri hiç dikkate almıyor. Bu durum aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Grup düşünme
- B) Özgeci davranış
- C) Benimseme
- D) Tanık etkisi
- E) Özdeşleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Grup düşünme
Grup düşünmede sorunlara bireyin kendi düşüncesiyle değil grubun görüşleriyle yaklaşılır; üyeler gruplarının yenilmez olduğu yanılgısına kapılır ve grup dışındakilere yanlı yaklaşır.
Orta
12Grup düşünme ilerledikçe bireyin kendini ayrı bir birey olarak görememesi, benlik farkındalığının azalması ve bireysel sorumluluk duygusunu kaybetmesine ne ad verilir?
- A) Kimliksizleşme
- B) Özgecilik
- C) Benimseme
- D) Sosyalleşme
- E) Özdeşleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kimliksizleşme
Kimliksizleşmede birey kişisel kimliğini kaybeder, grubun isimsiz bir üyesi hâline gelir ve bireysel sorumluluk duygusu kaybolur.
Orta
13Ders kitabına göre grup hâlinde alınan kararlarla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Bireysel kararlardan her zaman daha temkinlidir.
- B) Grup, bireyin kararını hiçbir zaman etkilemez.
- C) Grup kararlarında sorumluluk duygusu artar.
- D) Bireysel kararlara göre daha fazla risk içerebilir.
- E) Grup kararlarında sosyal etki hiç görülmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bireysel kararlara göre daha fazla risk içerebilir.
Bireyler tek başına verdikleri kararlarda daha temkinli davranırken grup hâlinde alınan kararlarda daha fazla risk alma eğilimi gösterir.
Orta
14Sosyal medyada etkili bir kişinin bir görüşü birkaç kişiyi etkiliyor; bu kişilerin her biri de başka birkaç kişiyi etkileyince görüşü benimseyenlerin sayısı kısa sürede çok artıyor. Ders kitabına göre bu durum aşağıdakilerden hangisiyle adlandırılır?
- A) Tanık etkisi
- B) Benimseme
- C) Kartopu etkisi
- D) Özdeşleşme
- E) Sosyalleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kartopu etkisi
Ders kitabına göre etkili bir kişinin birkaç kişiyi, onların da başkalarını etkilemesiyle etkilenen kişi sayısının artmasına kartopu etkisi denir; bu durum kitlelerin ortaya çıkmasına yol açar.
Orta
15Bir çocuğun büyürken içinde yaşadığı toplumun değerlerini, kurallarını ve davranış biçimlerini öğrenip bunları kendine mal etmesi sürecine ne ad verilir?
- A) Tanık etkisi
- B) Grup düşünme
- C) Kimliksizleşme
- D) Sosyalleşme
- E) İtaat
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sosyalleşme
Sosyalleşme, toplumun değerlerini öğrenip içselleştirme sürecidir. İtaat sorgulamadan boyun eğmek, kimliksizleşme ise bireyin grup içinde kişisel kimliğini kaybetmesidir.
Orta
16Bir ailede büyük kardeşten sürekli sorumluluk alması ve kardeşlerine göz kulak olması, küçük kardeşten ise yalnızca oyun oynaması bekleniyor. Bu rol beklentilerinin olası etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kardeşlerin fizyolojik güdülerini ortadan kaldırır.
- B) Kardeşlerde tanık etkisi oluşmasına yol açar.
- C) Kardeşlerin geliştirdiği güdüleri farklılaştırabilir.
- D) Kardeşlerin güdüleri üzerinde hiçbir etkisi olmaz.
- E) Kardeşlerin sosyalleşmesini tümüyle durdurur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kardeşlerin geliştirdiği güdüleri farklılaştırabilir.
Rol, belli bir statüdeki kişiden beklenen davranıştır; rol kalıpları kişinin hangi güdüleri geliştirebileceğini de etkiler. Farklı beklentiler kardeşlerin farklı güdüler geliştirmesine yol açabilir.
Zor
17Aşağıda üç davranış verilmiştir: I. Hayran olduğu bir sporcu gibi saçını kestiren bir genç II. Okul müdürü istediği için gerekçesini sorgulamadan bir kurala uyan öğrenci III. Su tasarrufunun önemine inandığı için kimse görmese de musluğu kapatan kişi Bu davranışlar uyma davranışının hangi biçimlerine sırasıyla örnektir?
- A) İtaat, benimseme, özdeşleşme
- B) İtaat, özdeşleşme, benimseme
- C) Benimseme, itaat, özdeşleşme
- D) Özdeşleşme, benimseme, itaat
- E) Özdeşleşme, itaat, benimseme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Özdeşleşme, itaat, benimseme
Beğenilen kişiye benzemeye çalışmak özdeşleşme, kuralı sorgulamadan uygulamak itaat, inandığı için denetim olmadan da uymak benimsemedir.
Zor
18Milgram'ın itaat deneyinde deneklerin çoğu, ezber yapan kişinin acı çektiğini düşündükleri hâlde araştırmacının talimatıyla şok düzeyini artırmayı sürdürmüştür. Bu sonuçtan aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?
- A) Yalnızca saldırgan kişiler emirlere itaat eder.
- B) Sıradan insanlar otorite karşısında sorumluluktan vazgeçebilir.
- C) Deneklerin gerçek elektrik şoku verdiği kanıtlanmıştır.
- D) Deneklerin çoğu ilk tepkide şok vermeyi bırakmıştır.
- E) Otoritenin yakınlığı itaati azaltan bir etmendir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıradan insanlar otorite karşısında sorumluluktan vazgeçebilir.
Deney, insanların büyük çoğunluğunun normalde onaylamadıkları davranışlarda bulunmaları yönündeki emirleri otoriteyi sorgulamadan uygulayabildiğini göstermiştir. Şoklar gerçek değildi ve otoritenin yakınlığı itaati artırmıştır.
Zor
19Asch ve Milgram deneyleri karşılaştırıldığında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) İki deneyde de denekler gerçek elektrik şoku almıştır.
- B) İki deney de karşılık beklemeden yardım etmeyi incelemiştir.
- C) Asch otoriteye itaati, Milgram grup baskısıyla uymayı incelemiştir.
- D) Asch'ın deneyinde araştırmacının işbirlikçisi yer almamıştır.
- E) Asch grup baskısıyla uymayı, Milgram otoriteye itaati incelemiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Asch grup baskısıyla uymayı, Milgram otoriteye itaati incelemiştir.
Asch, gerçeğe ters düşen grup yargısı karşısında bireyin uyma davranışını; Milgram ise otoriteden gelen emre itaati incelemiştir. Asch deneyinde işbirlikçi asistanlar vardı; Milgram deneyinde şoklar gerçek değildi.
Zor
20Bir parkta bisikletten düşen bir çocuk iki ayrı günde aynı biçimde düşüyor. Birinci gün parkta yalnız bir kişi var ve hemen yardıma koşuyor. İkinci gün park kalabalık ve kimse hemen yardım etmiyor. Bu farkı açıklayan en uygun yorum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kalabalıktaki insanlar özgeci davranışı hiç öğrenmemiştir.
- B) İkinci gün çocuk algıda seçicilik nedeniyle hiç fark edilmemiştir.
- C) Kalabalıkta yardım sorumluluğu kişiler arasında yayılmıştır.
- D) Yalnız olan kişi bir otoriteye itaat davranışı göstermiştir.
- E) Kalabalık, grup düşünme nedeniyle yenilmezlik yanılgısına düşmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kalabalıkta yardım sorumluluğu kişiler arasında yayılmıştır.
Çevrede başkaları varken yardım etme isteğinin azalmasına tanık etkisi denir; nedeni kişi sayısı arttıkça sorumluluğun yayılmasıdır. Kalabalıktakilerin özgecilikten yoksun olduğu söylenemez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.