11. Sınıf Psikoloji · Psikolojinin Temel Süreçleri

Davranışların Oluşum Süreci

uyarıcı
tepki
U-T formülü
U-O-T formülü
refleks
iç çevre
dış çevre

Davranış nasıl oluşur, uyarıcı ve tepki nedir?

Davranışların oluşum süreci, bir uyarıcının organizma tarafından algılanıp tepkiye dönüşmesidir. Organizmada davranışa yol açan her durum, enerji değişikliği ya da nesne uyarıcıdır; organizmanın verdiği karşılık ise tepkidir. Müziğe tempo tutmak ya da soğukta üşümek buna örnektir. Uyarıcılar iklim, ses, ışık, aile gibi dış çevreden ya da algı, dikkat, sinir sistemi, sevgi, korku gibi iç çevreden gelir. U-T formülü, kızgın ütüye değince eli çekmek gibi refleks davranışları açıklamaya yeter. İnsan biyolojik, psikolojik ve sosyal bir organizma olduğu için U-O-T formülünde uyarıcı ile tepki arasına organizma girer. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde farklı tepkiler doğurabilir: Deniz bir kişide hoşlanma, başka birinde korku uyandırır. Asansör, karanlık ve akrep gibi farklı uyarıcılar da aynı tepkiye, korkuya yol açabilir. Davranışı açıklamak için yalnız uyarıcıya değil, uyarıcıyı algılayan organizmanın özelliklerine de bakmak gerekir.

Davranışların Oluşum Süreci: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, bir davranışın nasıl ortaya çıktığını, uyarıcı ile tepki arasındaki ilişkiyi ve organizmanın bu ilişkideki rolünü anlatıyor. Aynı olay farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurabilir.

Uyarıcı ve tepki: Organizmada davranışa yol açan her durum, enerji değişikliği ya da nesne uyarıcıdır; organizmanın verdiği karşılık tepkidir. Müziğe tempo tutmak, soğukta üşümek gibi.
Dış çevre: Fiziki (iklim, ses, ışık), sosyal (aile, iş çevresi), ekonomik ve kültürel ortamdan gelen uyarıcılar davranışı etkiler.
İç çevre: Bilişsel süreçler (algı, dikkat, bellek), biyolojik süreçler (sinir sistemi, genetik yapı), duyuşsal süreçler (sevgi, korku) ve psikolojik süreçler (güdülenme, heyecan).
U-T formülü: Kızgın ütüye değince eli çekmek gibi refleks davranışları açıklamaya yeter.
U-O-T formülü: İnsan biyolojik, psikolojik ve sosyal bir organizma olduğu için uyarıcı ile tepki arasına organizma girer.
Çeşitlilik: Aynı uyarıcı farklı kişilerde farklı tepkiler doğurabilir (deniz: hoşlanma, korkma, uzaklaşma); farklı uyarıcılar aynı tepkiye yol açabilir (asansör, karanlık, akrep: korku).
Tepki türleri: Elini çekmek fiziksel, soruya karşı yüzün kızarması fizyolojik, şarkıyla hayal kurmak psikolojik tepkidir.

Unutma: Davranışı açıklamak için yalnız uyarıcıya bakmak yetmez; o uyarıcıyı algılayan organizmanın özelliklerini de hesaba katmak gerekir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir davranış seç ve uyarıcısını, tepkisini ayrı ayrı yaz.
Aynı uyarıcıya senin ve bir arkadaşının verdiği tepkileri karşılaştır.
Farkın nedenini organizmada (deneyim, duygu, beklenti) ara ve U-O-T biçiminde yaz.

Günlük hayattan: Teneffüs zili çaldığında kimi öğrenci sevinçle dışarı koşar, kimi ödevini bitirmek için sırasında kalır. Uyarıcı aynıdır; farkı organizma yaratır.

Sık yapılan hata: Bütün davranışları U-T formülüyle açıklamaya çalışmak. Bu formül yalnız refleks türü davranışlarda yeterlidir.

İpucu: Bir davranışta “Herkes aynı tepkiyi verir mi?” diye sor. Cevap evetse U-T, hayırsa U-O-T düşün.

Derinleş

Kitaptaki uygulamada üç durum var: ders zilinin çalması, konser alanında toplanan insanlar ve yağmurda sokaktaki insanlar. Her birini U-O-T biçiminde formüle et ve organizmadan kaynaklanan en az iki farklı tepki yaz. Düşün: Aynı film bir izleyiciyi güldürürken bir başkasını neden ağlatabilir?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Ders kitabına göre güdülenme, içe kapanıklık ve heyecan iç çevredeki hangi süreçlere örnektir?
- A) Biyolojik süreçler
- B) Bilişsel süreçler
- C) Fiziki süreçler
- D) Ekonomik süreçler
- E) Psikolojik süreçler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Psikolojik süreçler
Kitaptaki iç çevre tablosunda güdülenme, içe kapanıklık ve heyecan psikolojik süreçler arasında yer alır.
Kolay
2İç ve dış çevreden gelerek organizmada davranışa sebep olan her türlü durum, enerji değişikliği, olay ya da nesneye ne ad verilir?
- A) Tepki
- B) Uyarıcı
- C) Refleks
- D) Organizma
- E) Duyum eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uyarıcı
Organizmada davranışa sebep olan her türlü durum, enerji değişikliği, olay ya da nesne uyarıcıdır; organizmanın verdiği karşılık ise tepkidir.
Kolay
3Bir müzik dinleyen gencin farkında olmadan ayağıyla tempo tutması örneğinde "tempo tutma" hangi kavrama karşılık gelir?
- A) Uyarıcı
- B) İç çevre
- C) Dış çevre
- D) Tepki
- E) Uyarım eşiği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tepki
Kitapta müzik uyarıcısının organizmada "tempo tutma" tepkisini ortaya çıkarması örneği verilir; tempo tutma tepkidir.
Kolay
4Ders kitabına göre iklim ve doğa koşulları davranışı etkileyen hangi çevre türüne örnektir?
- A) Sosyal çevre
- B) Kültürel çevre
- C) Fiziki çevre
- D) Ekonomik çevre
- E) İç çevre
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fiziki çevre
Dış çevre fiziki (iklim, tabiat şartları), sosyal (aile, iş çevresi), ekonomik ve kültürel ortamdan oluşur; iklim fiziki çevreye örnektir.
Kolay
5Ders kitabına göre algılama, hatırlama, dikkat ve hayal etme iç çevredeki hangi süreçlere örnektir?
- A) Biyolojik süreçler
- B) Duyuşsal süreçler
- C) Fiziki süreçler
- D) Bilişsel süreçler
- E) Ekonomik süreçler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bilişsel süreçler
Kitapta algılama, hatırlama, dikkat, soyutlama, hayal etme ve bellek bilişsel süreçlere örnek verilir.
Kolay
6Ders kitabına göre acı, sevgi, saygı, korku, coşku ve kıskançlık iç çevredeki hangi süreçlere örnektir?
- A) Bilişsel süreçler
- B) Biyolojik süreçler
- C) Sosyal süreçler
- D) Fiziki süreçler
- E) Duyuşsal süreçler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Duyuşsal süreçler
Acı, sevgi, saygı, korku, coşku ve kıskançlık duyuşsal süreçlerdir.
Kolay
7Kızgın bir ütüye dokunan kişinin hemen elini çekmesi gibi aynı uyarıcının hep aynı tepkiye yol açtığı davranışları açıklamaya hangi formül yeter?
- A) U-O-T formülü
- B) U-T formülü
- C) O-U-T formülü
- D) T-U-O formülü
- E) U-T-O formülü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) U-T formülü
Refleks türü davranışlarda uyarıcı ve tepkinin bilinmesi yeterlidir; bu davranışlar U-T (uyarıcı-tepki) formülüyle açıklanır.
Kolay
8Ders kitabına göre cinsiyet, sinir sisteminin ve beynin yapısı ile genetik donanım iç çevredeki hangi süreçlere örnektir?
- A) Duyuşsal süreçler
- B) Bilişsel süreçler
- C) Psikolojik süreçler
- D) Biyolojik süreçler
- E) Kültürel süreçler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Biyolojik süreçler
Kitapta cinsiyet, sinir sisteminin ve beynin yapısı ve genetik donanım biyolojik süreçlere örnek verilir.
Orta
9Ders kitabına göre davranışları açıklamada U-T formülünün yetersiz kalıp U-O-T formülünün gerekmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İnsanın biyolojik, psikolojik ve sosyal bir organizma olması
- B) Bütün davranışların istemsiz ve refleks türünde gerçekleşmesi
- C) Uyarıcıların her zaman aynı tepkiye yol açması
- D) Organizmanın uyarıcıları hiç algılayamaması
- E) Tepkilerin yalnız dış çevreden kaynaklanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsanın biyolojik, psikolojik ve sosyal bir organizma olması
İnsan biyolojik, psikolojik ve sosyal bir organizma olduğu için uyarıcıların algılanması ve tepkiler karmaşıktır; bu nedenle uyarıcı ile tepki arasına organizma girer.
Orta
10Aynı sahile giden üç arkadaştan biri denizi görünce çok seviniyor, biri korkuyor, diğeri ise kıyıdan uzaklaşıyor. Bu örnek ders kitabındaki hangi durumu gösterir?
- A) Farklı uyarıcılar farklı organizmalarda aynı tepkiye yol açabilir.
- B) Aynı uyarıcı her organizmada aynı tepkiye neden olur.
- C) Aynı uyarıcı farklı organizmalarda farklı tepkilere neden olabilir.
- D) Tepkiler yalnız uyarıcının şiddetine bağlıdır ve kişiden kişiye değişmez.
- E) Uyarıcı olmadan da organizma tepki verebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aynı uyarıcı farklı organizmalarda farklı tepkilere neden olabilir.
Kitaptaki deniz örneğinde aynı uyarıcı (deniz) farklı kişilerde hoşlanma, korkma ve uzaklaşma gibi farklı tepkilere yol açar.
Orta
11Elif asansörde, Kaan karanlıkta, Deniz ise bir akrep gördüğünde korkuyor. Ders kitabına göre bu örnek hangi durumu gösterir?
- A) Aynı uyarıcı farklı tepkilere yol açabilir.
- B) Korku yalnız tek bir uyarıcıyla ortaya çıkar.
- C) Farklı uyarıcılar aynı tepkiye yol açabilir.
- D) Refleks davranışları U-T formülüyle açıklanır.
- E) Tepki, organizmanın özelliklerinden bağımsızdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Farklı uyarıcılar aynı tepkiye yol açabilir.
Kitaptaki örnekte asansör, karanlık ve akrep gibi farklı uyarıcılar aynı tepkiye (korkma) yol açabilmektedir.
Orta
12Öğretmeninin sorduğu soru karşısında Mert'in yüzü kızarıyor ve terliyor. Ders kitabına göre Mert'in bu tepkisi hangi türdendir?
- A) Fiziksel tepki
- B) Psikolojik tepki
- C) Refleks tepki
- D) Fizyolojik tepki
- E) Bilişsel tepki
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fizyolojik tepki
Kitapta elini çekme fiziksel, soru karşısında terleme ve kızarma fizyolojik, dinlenen şarkıyla hayal kurma psikolojik tepkiye örnek verilir.
Orta
13Dinlediği bir şarkının etkisiyle hayal kurmaya başlayan ve hüzünlenen bir gencin bu tepkisi ders kitabına göre hangi türdendir?
- A) Fiziksel tepki
- B) Psikolojik tepki
- C) Fizyolojik tepki
- D) Refleks tepki
- E) Biyolojik tepki
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Psikolojik tepki
Kitapta dinlediği şarkının etkisiyle gencin hayal kurması, üzülmesi ya da sevinmesi psikolojik tepkiye örnek verilir.
Orta
14Ders kitabına göre başkalarının varlığı, ödül miktarı, reklamlar, dinî ve kültürel semboller davranışı etkileyen hangi tür uyarıcılardır?
- A) Sosyal uyarıcılar
- B) Fiziki uyarıcılar
- C) Biyolojik uyarıcılar
- D) Duyuşsal uyarıcılar
- E) Bilişsel uyarıcılar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sosyal uyarıcılar
Kitapta ısı, ışık, ses gibi fiziki uyarıcılarla birlikte başkalarının varlığı, ödül miktarı, reklamlar ve semboller gibi sosyal uyarıcıların davranışı etkilediği belirtilir.
Orta
15Ders kitabına göre bireyin bir davranışta bulunması ya da harekete geçmesi için aşağıdakilerden hangisi gereklidir?
- A) Bir ödül
- B) Bir ceza
- C) Bir uyarıcı
- D) Bir hedef
- E) Bir rehber
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir uyarıcı
Kitapta bireyin bir davranışta bulunması ya da harekete geçmesi için bir uyarıcıya gerek olduğu belirtilir.
Orta
16Ders kitabındaki 1. uygulamada şu cümle tamamlanır: "Şiddetli bir gök gürültüsü ile irkilme ... türü bir davranıştır." Boşluğa gelmesi gereken kavram aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Doğuştan donanım
- B) Refleks
- C) Nöropsikolog
- D) Sinir sistemi
- E) Gelişim görevi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Refleks
Ani ve güçlü bir uyarıcıya karşı istemsiz irkilme refleks türü bir davranıştır; aynı uyarıcı hep benzer tepkiye yol açar.
Zor
17Bir okulda teneffüs zili çaldığında öğrencilerden bazıları hemen sınıfa koşuyor, bazıları oyununu bitirmeye çalışıyor, bazıları ise zili hiç duymamış gibi davranıyor. Bu durumun ders kitabındaki davranış formülüyle açıklanması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) U-O-T; aynı uyarıcı farklı organizmalarda farklı tepki doğurur.
- B) U-T; zil bir refleks uyarıcısıdır, herkes aynı tepkiyi verir.
- C) U-T; tepkiler yalnız zilin sesinin şiddetine bağlıdır.
- D) U-O-T; farklı uyarıcılar her öğrencide aynı tepkiye yol açar.
- E) U-T; organizmanın özellikleri davranışı hiç etkilemez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) U-O-T; aynı uyarıcı farklı organizmalarda farklı tepki doğurur.
Uyarıcı (zil) aynı olduğu hâlde tepkiler farklıdır; bunun nedeni öğrencilerin dikkat, güdü ve alışkanlık gibi farklı özellikleridir. Bu yüzden U-O-T formülü gerekir.
Zor
18Ders kitabında "Aynı olay farklı kişilerde farklı tepkilere yol açmakta ya da aynı olay, aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkilere yol açabilmektedir." denilmektedir. Aynı olayın aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurmasını en iyi açıklayan durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Olayın kişinin dış çevresinden değil iç çevresinden gelmiş olması
- B) Davranışların yalnız refleks türünden olması
- C) Uyarıcının şiddetinin her zaman sabit kalması
- D) Kişinin genetik yapısının her gün değişmesi
- E) Kişinin o andaki iç durumunun değişmiş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kişinin o andaki iç durumunun değişmiş olması
Uyarıcı aynı kalsa da organizmanın o andaki iç durumu (duygu, yorgunluk, güdülenme gibi) değiştiğinde tepki de değişebilir; U-O-T formülündeki "O" bu nedenle önemlidir.
Zor
19Bir reklamda yer alan ünlü bir sporcunun önerdiği spor ayakkabıyı Ahmet hemen almak isterken, aynı reklamı izleyen kardeşi hiç ilgilenmiyor. Bu durumu ders kitabındaki kavramlarla en doğru biçimde açıklayan ifade hangisidir?
- A) Aynı sosyal uyarıcı, iç çevre farkları nedeniyle farklı tepkiler doğurmuştur.
- B) Reklam fiziki bir uyarıcıdır; iki kardeşte de aynı refleks tepkiyi doğurmuştur.
- C) Reklam bir uyarıcı değildir, bu yüzden tepkiler rastlantısaldır.
- D) Farklı uyarıcılar iki kardeşte de aynı tepkiye yol açmıştır.
- E) Tepkiler yalnız iki kardeşin ekonomik durumuyla açıklanabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aynı sosyal uyarıcı, iç çevre farkları nedeniyle farklı tepkiler doğurmuştur.
Kitapta reklamlar sosyal uyarıcılara örnek verilir. Aynı uyarıcı iki kardeşte farklı tepkiler doğurmuştur; bu fark organizmaların (ilgi, güdü, tercih) farklılığıyla açıklanır.
Zor
20Ders kitabındaki uyarıcı-tepki ilişkilerine göre aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi doğrudur?
- A) Sıcak sobadan elini çekmek: U-O-T; aynı sınav haberine farklı öğrencilerin tepkisi: U-T
- B) Her iki durum da yalnız U-T formülüyle açıklanır
- C) Her iki durum da refleks türü davranıştır
- D) Sınav haberine verilen tepkiler organizmadan bağımsızdır
- E) Sıcak sobadan elini çekmek: U-T; aynı sınav haberine farklı öğrencilerin farklı tepkisi: U-O-T
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sıcak sobadan elini çekmek: U-T; aynı sınav haberine farklı öğrencilerin farklı tepkisi: U-O-T
Refleks türü davranışlarda U-T yeterlidir; aynı uyarıcıya farklı kişilerin farklı tepki vermesi ise organizmanın rolünü gösterir ve U-O-T ile açıklanır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.